वराहपुराणम्

तत्राञ्जनो नीलकुक्षिर्मेघवर्णो बलाहकः । उदराक्षो ललाटाक्षः सुभीमो भीमविक्रमः । स्वर्भानुश्चेति दैत्याष्टौ वसून् दुद्रुवुराहवे ।। ९३.

त्या युद्धात अंजन, नीलकुक्षी, मेघवर्ण, बलाहक, उदराक्ष, ललाटाक्ष, सुभीम, भीमविक्रम आणि स्वरभानू हे आठ दैत्य वसूंवर तुटून पडले.

यथासंख्येन तद्वच्च दैत्या द्वादश चापरे । आदित्यान् दैत्यवर्यास्तु तेषां प्राधान्यतः श्रृणु ।। ९३.

त्याचप्रमाणे, आणखी बारा दैत्य, आपापल्या संख्येनुसार, आदित्यांवर चालून गेले. त्यातले प्रमुख दैत्य ऐक.

भीमो ध्वङ्क्षो ध्वस्तकर्णः शङ्कुकर्णस्तथैव च । वज्रकायोऽतिवीर्यश्च विद्युन्माली तथैव च ।। ९३.

भीम, ध्वंक्ष, ध्वस्तकर्ण, शंकुकर्ण, अतिशक्तिशाली वज्रकाय आणि विद्युत्माळी हे,

रक्ताक्षो भीमदंष्ट्रस्तु विद्युज्जिह्वस्तथैव च । अतिकायो महाकायो दीर्घबाहुः कृतान्तकः ।। ९३.

रक्ताक्ष, भीमदंष्ट्र, विद्युत्जिह्व, अतिकाय, महाकाय, दीर्घबाहु आणि कृतांतक हे,

एते द्वादश दैत्येन्द्रा आदित्यान् युधि दुद्रुवुः । स्वकं सैन्यमुपादाय तद्वदन्येऽपि दानवाः । रुद्रान् दुद्रुवुरव्यग्रा यथासंख्येन कोपिताः ।। ९३.

हे बारा दैत्यराज आपापल्या सैन्यासह युद्धात आदित्यांवर चालून गेले. त्याचप्रमाणे, इतर दानवही रागावून, आपापल्या संख्येनुसार, रुद्रांवर तुटून पडले.

कालः कृतान्तो रक्ताक्षो हरणो मित्रहाऽनिलः । यज्ञहा ब्रह्महा गोघ्नः स्त्रीघ्नः संवर्त्तकस्तथा ।। ९३.

काळ, कृतांत, रक्ताक्ष, हरण, मित्रहा, अनिल, यज्ञहा, ब्रह्महा, गोघ्न, स्त्रीघ्न आणि संवर्तक हे,

इत्येते दश चैकश्च दैत्येन्द्रा युद्धदुर्मदाः । यथासंख्येन रुद्रांस्तु दुद्रुवुर्भीमविक्रमाः ।। ९३.

असे हे दहा आणि आणखी एक, एकूण अकरा दैत्यराज, युद्धाची उन्मत्तता घेऊन, आपापल्या संख्येनुसार, भीमविक्रमाने रुद्रांवर चालून गेले.

शेषान् देवान् शेषदैत्या यथायोगमुपाद्रवन् । स्वयं महिषदैत्यस्तु इन्द्रं दुद्राव वेगितः ।। ९३.

उरलेले दैत्य उरलेल्या देवांवर योग्य त्या प्रकारे चालून गेले. पण महिष दैत्य स्वतःच वेगाने इंद्रावर तुटून पडला.

स चापि बलवान् दैत्यो ब्रह्मणो वरदर्पितः । अवध्यः पुरुषेणाजौ यद्यपि स्यात् पिनाकधृक् ।। ९३.

तो महाबलवान दैत्य, ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे, कोणत्याही पुरुषाने—even पिनाकधारी असला तरी—युद्धात मारता येणार नव्हता.

आदित्यैर्वसुभिः साध्यै रुद्रैश्च निहता भृशम् । असुरा यातुधानाश्च संख्यापूरणकेवलाः ।। ९३.

आदित्य, वसु, साध्य आणि रुद्र यांनी असुर आणि यातुधान मोठ्या संख्येने मारले गेले, पण त्यांची संख्या पुन्हा पुन्हा भरून येत होती.

देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि । एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः ।। ९३.

देवतांच्या सैन्यांनाही असुरांनी युद्धात मोठ्या प्रमाणात मारले. अशा प्रकारे, जेव्हा देवांचा पराभव झाला, तेव्हा सर्व देवता इंद्राला सोडून पळून गेले.

अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः । गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः ।। ९३.

विविध शस्त्रांनी—शूल, पट्टिश, गदा—जखमी झालेल्या देवता, असुरांच्या छळामुळे, ब्रह्मलोकाकडे निघून गेले.

श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतो विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ।। ९४.

श्रीवराह म्हणाले: त्यानंतर, विद्युत्प्रभ नावाचा दैत्य दूत म्हणून पाठवला गेला. तो देवीकडे जाऊन, सुंदर बांध्याच्या त्या देवीला म्हणाला.

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारीशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ।। ९४.

त्याने भक्तीभावाने आणि शांतपणे वाकून, शेकडो कुमारिका जिथे होत्या त्या ठिकाणी गेला. नम्रपणे तो तिथे उभा राहिला आणि मग त्याने आपले मनोगत सांगितले.

विद्युत्प्रभ उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ।। ९४.

विद्युत्प्रभा म्हणाली: देवी, सृष्टीच्या सुरुवातीला एक ऋषी जन्माला आला होता. त्याचे नाव सुपार्श्व होते. तो सरस्वताचा मित्र आणि फार प्रसिद्ध व सामर्थ्यवान होता.

तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ।। ९४.

त्याचा मुलगा सिंधुद्वीप हा फार तेजस्वी आणि पराक्रमी होता. त्याने माहिष्मती या प्रसिद्ध नगरीत कठोर तपश्चर्या केली.

कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ।। ९४.

तो जेव्हा उपाशी राहून कठोर तप करत होता, तेव्हा विप्रचित्तीची ज्येष्ठ कन्या, जी देवकन्यांसारखीच होती, ती पृथ्वीवर माहिष्मती या नावाने प्रसिद्ध झाली. तिच्या सौंदर्याला तोड नव्हती.

सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत् तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ।। ९४.

ती आपल्या सखींसोबत मोकळेपणाने फिरत असताना, योगायोगाने मंदार पर्वताच्या कुशीत आली. तिथे तिने अंबर नावाच्या ऋषीचे विविध वृक्षांनी सजलेले आश्रम पाहिले.

लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ।। ९४.

त्या महात्म्याच्या आश्रमात वेगवेगळ्या वेलींनी बनवलेली घरं, वकुळ, लाकुच, चंदन, स्पंदन, शाल, सरळ असे वृक्ष आणि रंगीबेरंगी वनखंडांनी शोभा आली होती.

दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ।। ९४.

तो रमणीय आश्रम पाहून, शुभ्र आणि सुंदर असुरकन्या माहिष्मती, उत्तम बांध्याची, विचार करू लागली.

भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमार्चिता ।। ९४.

"मी स्वतः या तपस्व्याला या आश्रमात घाबरवेन आणि मग माझ्या सखींसोबत इथेच राहून खेळेन, आणि सर्वांच्या मानाने वागेन."

एवं संचिन्त्य सा देवी महिषी संबभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णश्रृङ्गाग्रधारिणी ।। ९४.

अशी कल्पना करताच, विश्वेश्वरी ती देवी आपल्या सखींसह, तीक्ष्ण शिंगे असलेल्या म्हशीच्या रूपात बदलली.

तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसंपन्नः शशाप शुभलोचनाम् ।। ९४.

त्या सुंदरमुखीने आपल्या सखींसोबत त्या ऋषीला घाबरवायला गेली. पण ऋषीने आपल्या ज्ञानदृष्टीने तिचा खरा स्वभाव ओळखला आणि रागाने त्या शुभ नेत्र असुरकन्येला शाप दिला.

यस्माद् भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ।। ९४.

"तू म्हशीचे रूप घेऊन मला घाबरवत आहेस, म्हणून, वाईट कृत्य करणारी, आता शंभर वर्षे म्हशीच राहा."

एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत् तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ।। ९४.

असं ऐकून ती आणि तिच्या सख्या घाबरून थरथरू लागल्या. ती त्याच्या पायांवर पडली आणि कुजबुजली, "शापाचा अंत करा."

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत् तस्या वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ९४.

तिचं बोलणं ऐकून, त्या ऋषीला दया आली. त्याने तिला शापमुक्ती दिली आणि असे शब्द सांगितले.

अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ।। ९४.

"या रूपातच एक पुत्र जन्माला घाल, हे भाग्यवती. मग तुझा शाप संपेल. माझे शब्द खोटे ठरणार नाहीत."

एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ।। ९४.

असं ऐकून ती उत्तम नर्मदा काठी गेली, जिथे सिंधुद्वीप नावाचा महान तपस्वी कठोर तप करत होता.

तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्याऽतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ।। ९४.

तिथे एंदुमती नावाची, फार सुंदर असुरकन्या त्या ऋषीला दिसली, ती पाण्यात बुडताना वस्त्ररहित होती.