वराहपुराणम्

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत् तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ।। ८९.

ती वरदायिनी देवी अदृश्य होऊन शुभ्र पर्वतावर गेली आणि सर्वत्र व्यापून राहण्याच्या इच्छेने तीथे ती कठोर तप करू लागली.

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुश्चरम् ।। ८९.

वैष्णवी कुमारिका केशवाची परवानगी घेऊन मंदार पर्वतावर गेली आणि तेथे अत्यंत कठीण तपस्या करू लागली.

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ।। ८९.

ती काळी, मोठ्या डोळ्यांची, रौद्री, मोठ्या दातांची शुभ देवी निळ्या पर्वतावर तप करण्यासाठी गेली.

अथ कालेन महता प्रजाः स्त्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ।। ८९.

मग बऱ्याच काळानंतर प्रजापतीने प्रजा निर्माण करण्यास सुरुवात केली; आणि सृष्टी करत असताना त्याची शक्ती वाढू लागली.

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसी प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्द्धते प्रजा ।। ८९.

जेव्हा ब्रह्माची मानसप्रजा वाढली नाही, तेव्हा त्याने विचार केला, 'माझी सृष्टी योग्य प्रमाणात का वाढत नाही?'

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ।। ८९.

मग ब्रह्मदेवांनी मनात ध्यान लावलं आणि योगाच्या साधनेनं त्या शुभ्र पर्वतावर तप करणाऱ्या, मोठ्या तपानं सर्व पाप जळून गेलेल्या त्या कन्येला ओळखलं.

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ८९.

मग ब्रह्मदेव तिथे गेले जिथे ती कमलासारख्या डोळ्यांची कन्या तप करत होती. तिला पाहून त्यांनी असे शब्द सांगितले.

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ।। ८९.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे सुभगे, हे तू कोणते तप करत आहेस? कोणत्याही कृतीला हेतू असावा लागतो. मी तुझ्यावर खूश आहे, विशाल डोळ्यांची कन्ये, तुला कोणता वर द्यावा ते सांग."

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ।। ८९.

सृष्टी म्हणाली, "भगवन्, एका ठिकाणी राहणं मला सहज शक्य होत नाही. म्हणून मी तुझ्याकडे सर्वत्र असण्याचा वर मागते."

एवमुक्तस्तदा देव्या सृष्ट्या ब्रह्मा प्रजापतिः । उवाच तां तदा देवीं सर्वगा त्वं भविष्यसि ।। ८९.

तेव्हा त्या देवीने असे म्हटल्यावर ब्रह्मदेव प्रजापती म्हणाले, "तू आता सर्वत्र व्यापून राहशील."

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्द्धत ।। ८९.

मग त्या ब्रह्मदेवांनी असं म्हटल्यावर, कमलासारख्या डोळ्यांची सृष्टी देवी त्यांच्या मांडीवर विसावली. त्या वेळेपासून ब्रह्माची सृष्टी वाढू लागली.

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थाणुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ।। ८९.

ब्रह्मदेवांचे सात मानसपुत्र होते, त्यातले काही मोठे तपस्वी होते. त्यांच्यातून पुन्हा इतर आणि त्यांच्यातूनही पुढे चार भागांत विभागलेली सर्व सजीवांची आणि स्थावर-जंगमांची सृष्टी सर्वत्र पसरली.

यत्किंचिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ।। ८९.

या जगात जे काही बोललं जातं, स्थिर असो वा चल, ते सगळं सृष्टीने निर्माण केलं आहे—भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि सदैव.

श्रीवराह उवाच । श्रृणु चान्यं वरारोहे तस्या देव्या महाविधिम् । या सा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा शिवेन परमेष्ठिना ।। ९०.

श्रीवराह म्हणाले, "हे सुंदर अंग असलेल्या देवी, आता त्या त्रिशक्ती देवीचा महान विधान ऐक, ज्याची महती शिव परमेश्वरांनी सांगितली आहे."

तत्र सृष्टिः पुरा प्रोक्ता श्वेतवर्णा स्वरूपिणी । एकाक्षरेति विख्याता सर्वाक्षरमयी शुभा ।। ९०.

तिथे सृष्टीचे वर्णन पूर्वी पांढऱ्या रूपात केले होते, तिला एकाक्षरी म्हणून ओळखतात, ती शुभ आणि सर्व अक्षरांनी बनलेली आहे.

वागीशेति समाख्याता क्वचिद् देवी सरस्वती । सैव विद्येश्वरी देवी सैव क्वाप्यमिताक्षरा । सैव ज्ञानविधिः क्वापि सैव देवी विभावरी ।। ९०.

कुठे तिला वागीशा, कुठे सरस्वती देवी म्हणतात; तीच विद्येची अधिष्ठात्री देवी, कुठे अमिताक्षरा म्हणून ओळखली जाते; कुठे ती ज्ञानाचा नियम आहे, तर कुठे ती विभावरी देवी आहे.

यानि सौम्यानि नामानि यानि ज्ञानोद्भवानि च । तानि तस्या विशालाक्षि द्रष्टव्यानि वरानने ।। ९०.

हे विशाल डोळ्यांची आणि सुंदर मुख असलेल्या देवी, ज्या ज्या सौम्य नावांनी किंवा ज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या नावांनी ओळखली जाते, ती सर्व तिचीच नावे समजावी.

या वैष्णवी विशालाक्षी रक्तवर्णा सुरूपिणी । अपरा सा समाख्याता रौद्री चैव परापरा ।। ९०.

ती जी वैष्णवी आहे, हे विशाल डोळ्यांची देवी, ती लाल रंगाची आणि सुंदर रूपाची आहे. तिला दुसरी, रौद्री, परापराही म्हणतात.

एतास्त्रयोऽपि सिद्ध्यन्ते यो रुद्रं वेत्ति तत्त्वतः । सर्वगेयं वरारोहे एकैव त्रिविधा स्मृता ।। ९०.

जो कोणी रुद्राचे खरे स्वरूप जाणतो, त्याला या तिन्हीही सिद्ध होतात. हे सुंदर अंग असलेल्या देवी, गायनासाठी ज्या गोष्टी आहेत, त्या सर्व एकच असून तिहेरी स्वरूपात ओळखल्या जातात.

एषा सृष्टिर्वरारोहे कथिता ते पुरातनी । तया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।। ९०.

हे सुंदर अंग असलेल्या देवी, ही प्राचीन सृष्टी मी तुला सांगितली. तिच्यामुळे हे सगळं जग, स्थिर आणि चल, व्यापून गेलं आहे.

या साऽऽदौ वर्द्धिता सृष्टिर्ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । तया तुल्यां स्तुतिं चक्रे तस्या देव्याः पितामहः ।। ९०.

ती सृष्टी जी सुरुवातीला अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मामधून वाढली, तिच्या स्तुतीसारखीच स्तुती त्या देवीसाठी पितामहाने केली.

ब्रह्मोवाच । जयस्व सत्यसंभूते ध्रुवे देवि वराक्षरे । सर्वगे सर्वजननि सर्वभूतमहेश्वरि ।। ९०.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "सत्यस्वरूपे, अचल असलेल्या देवी, श्रेष्ठ अक्षरे, सर्वत्र व्यापणारी, सर्वांची जननी, सर्व भूतांची महेश्वरी, तू जय मिळव."

सर्वज्ञे त्वं वरारोहे सर्वसिद्धिप्रदायिनी । सिद्धिबुद्धिकरी देवि प्रसूतिः परमेश्वरि ।। ९०.

तू सर्वज्ञ आहेस, हे सुंदर अंग असलेल्या देवी, सर्व सिद्धी देणारी आहेस. हे देवी, सिद्धी आणि बुद्धी देणारी, सर्वांची उत्पत्ती करणारी, परमेव असलेली आहेस.

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा देवि त्वमुत्पत्तिर्वरानने । त्वमोङ्कारस्थिता देवि वेदोत्पत्तिस्त्वमेव च ।। ९०.

तूच स्वाहा आहेस, तूच स्वधा आहेस, हे देवी, तूच सर्व सृष्टीची सुरुवात आहेस, हे सुंदर मुखवाली. तूच ॐकारात वसलेली आहेस, आणि वेदांची उत्पत्तीही तुझ्याचकडून झाली आहे.

देवानां दानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । पशूनां वीरुधां चापि त्वमुत्पत्तिर्वरानने ।। ९०.

हे सुंदर मुखवाली, देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, तसेच सर्व पशू आणि वनस्पती यांचीही सुरुवात तुझ्याचकडून झाली आहे.

विद्या विद्येश्वरी सिद्धा प्रसिद्धा त्वं सुरेश्वरि । सर्वज्ञा त्वं वरारोहे सर्वसिद्धिप्रदायिनी ।। ९०.

तूच विद्या आहेस, विद्येची अधीश्वरी आहेस, सिद्ध आणि प्रसिद्ध आहेस, हे देवतांचा अधिपती. तू सर्वज्ञ आहेस, हे सुंदर अंगवाली, आणि सर्व सिद्धी देणारी आहेस.

सर्वगा गतसंदेहा सर्वशत्रुनिबर्हिणी । सर्वविद्येश्वरी देवी नमस्ते स्वस्तिकारिणि ।। ९०.

तू सर्वत्र आहेस, तुझ्या मनात शंका नाही, तू सर्व शत्रूंचा नाश करणारी आहेस. तू सर्व विद्येची अधीश्वरी आहेस, हे देवी, तुला नमस्कार असो, तू नेहमी मंगल घडवणारी आहेस.

ऋतुस्नातां स्त्रियं गच्छेद् यस्त्वां स्तुत्वा वरानने । तस्यावश्यं भवेत् सृष्टिस्त्वत्प्रसादात् प्रजेश्वरि । स्वरूपा विजया भद्रा सर्वशत्रुप्रमोहिनि ।। ९०.

जो कोणी ऋतुस्नान केलेल्या स्त्रीकडे तुझी स्तुती करून जातो, हे सुंदर मुखवाली, त्याला तुझ्या कृपेने नक्कीच संतती प्राप्त होते, हे संततीची अधीश्वरी. ती स्त्री स्वरूपसंपन्न, विजयी, शुभ आणि सर्व शत्रूंना मोहात पाडणारी होते.

श्रीवराह उवाच । या मन्दरगता देवी तपस्तप्तुं तु वैष्णवी । राजसी परमा शक्तिः कौमारव्रतधारिणी ।। ९१.

श्रीवराह म्हणाले: जी देवी मंदार पर्वतावर तप करण्यासाठी गेली, ती परम राजशक्ती आणि कुमारव्रत धारण करणारी वैष्णवी होती.