वराहपुराणम्

अथ तां दृश्य कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः काऽसि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ।। ८९.

मग ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांनी ती कन्या पाहून विचारले, 'हे शुभे, तू कोण आहेस? आणि तुझा हेतू काय आहे, हे बुद्धिमती?'

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाताऽस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुश्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ।। ८९.

ती कन्या काळी, पांढरी आणि पिवळी अशा तीन रंगांची होती. तिने सांगितले, 'हे श्रेष्ठ देवांनो, मी तुमच्या एकत्रित दृष्टीमधून जन्माला आले आहे. सुंदर नितंब असलेली, तुमचीच पराशक्ती मला ओळखत नाही का?'

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्यास्तुष्टा वरं ददुः । नाम्नाऽसि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ।। ८९.

मग ब्रह्मा आणि इतर देव तिला प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'तुझे नाव त्रिकाळदेवी असेल; तू नेहमी विश्वाचे रक्षण कर.'

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ।। ८९.

हे निष्पापे, तुझे इतरही अनेक नावे असतील, ती तुझ्या गुणांमधून उत्पन्न होतील आणि सर्व सिद्धी देणारी असतील.

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णाऽसि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ।। ८९.

आणि, हे सुंदर मुख असलेल्या देवी, तू तीन रंगांची आहेस याचे आणखी एक कारण म्हणजे, तुझ्या तीन रूपांनी आणि तीन रंगांनी त्वरेने तुझे त्रैविध्य प्रकट कर.

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ।। ८९.

देवतांनी असे सांगितल्यावर तिने तात्काळ पांढरे, लाल आणि काळे अशी तीन रूपे धारण केली आणि ती त्रिमूर्ती झाली.

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुश्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ।। ८९.

ती शुभ ब्राह्मी मूर्ती, ब्रह्माच्या आज्ञेने, सौम्य रूपाने आणि सुंदर नितंबाने सर्व सृष्टी निर्माण करते.

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्त्यते ।। ८९.

ती लाल रंगाची, सुंदर आणि सडपातळ कटी असलेली, शंख व चक्र धारण करणारी देवी, वैष्णवी म्हणून ओळखली जाते; ती संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करते आणि तिला विष्णुमाया म्हणतात.

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ।। ८९.

ती काळ्या रंगाची, विशाल नेत्रांची, उग्र, त्रिशूळ धारण करणारी, मोठ्या दातांची देवी म्हणजे रौद्री; ती जगाचा संहार करते.

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ।। ८९.

ती ब्रह्माची निर्मिती असलेली शुभ्रवर्णाची, तेजस्वी देवी, मोठ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, त्या धन्य कुमारिकेने ब्रह्माला वंदन करून तिथेच अदृश्य झाली.

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत् तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ।। ८९.

ती वरदायिनी देवी अदृश्य होऊन शुभ्र पर्वतावर गेली आणि सर्वत्र व्यापून राहण्याच्या इच्छेने तीथे ती कठोर तप करू लागली.

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुश्चरम् ।। ८९.

वैष्णवी कुमारिका केशवाची परवानगी घेऊन मंदार पर्वतावर गेली आणि तेथे अत्यंत कठीण तपस्या करू लागली.

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ।। ८९.

ती काळी, मोठ्या डोळ्यांची, रौद्री, मोठ्या दातांची शुभ देवी निळ्या पर्वतावर तप करण्यासाठी गेली.

अथ कालेन महता प्रजाः स्त्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ।। ८९.

मग बऱ्याच काळानंतर प्रजापतीने प्रजा निर्माण करण्यास सुरुवात केली; आणि सृष्टी करत असताना त्याची शक्ती वाढू लागली.

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसी प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्द्धते प्रजा ।। ८९.

जेव्हा ब्रह्माची मानसप्रजा वाढली नाही, तेव्हा त्याने विचार केला, 'माझी सृष्टी योग्य प्रमाणात का वाढत नाही?'

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ।। ८९.

मग ब्रह्मदेवांनी मनात ध्यान लावलं आणि योगाच्या साधनेनं त्या शुभ्र पर्वतावर तप करणाऱ्या, मोठ्या तपानं सर्व पाप जळून गेलेल्या त्या कन्येला ओळखलं.

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ८९.

मग ब्रह्मदेव तिथे गेले जिथे ती कमलासारख्या डोळ्यांची कन्या तप करत होती. तिला पाहून त्यांनी असे शब्द सांगितले.

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ।। ८९.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे सुभगे, हे तू कोणते तप करत आहेस? कोणत्याही कृतीला हेतू असावा लागतो. मी तुझ्यावर खूश आहे, विशाल डोळ्यांची कन्ये, तुला कोणता वर द्यावा ते सांग."

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ।। ८९.

सृष्टी म्हणाली, "भगवन्, एका ठिकाणी राहणं मला सहज शक्य होत नाही. म्हणून मी तुझ्याकडे सर्वत्र असण्याचा वर मागते."

एवमुक्तस्तदा देव्या सृष्ट्या ब्रह्मा प्रजापतिः । उवाच तां तदा देवीं सर्वगा त्वं भविष्यसि ।। ८९.

तेव्हा त्या देवीने असे म्हटल्यावर ब्रह्मदेव प्रजापती म्हणाले, "तू आता सर्वत्र व्यापून राहशील."

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्द्धत ।। ८९.

मग त्या ब्रह्मदेवांनी असं म्हटल्यावर, कमलासारख्या डोळ्यांची सृष्टी देवी त्यांच्या मांडीवर विसावली. त्या वेळेपासून ब्रह्माची सृष्टी वाढू लागली.

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थाणुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ।। ८९.

ब्रह्मदेवांचे सात मानसपुत्र होते, त्यातले काही मोठे तपस्वी होते. त्यांच्यातून पुन्हा इतर आणि त्यांच्यातूनही पुढे चार भागांत विभागलेली सर्व सजीवांची आणि स्थावर-जंगमांची सृष्टी सर्वत्र पसरली.

यत्किंचिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ।। ८९.

या जगात जे काही बोललं जातं, स्थिर असो वा चल, ते सगळं सृष्टीने निर्माण केलं आहे—भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि सदैव.

श्रीवराह उवाच । श्रृणु चान्यं वरारोहे तस्या देव्या महाविधिम् । या सा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा शिवेन परमेष्ठिना ।। ९०.

श्रीवराह म्हणाले, "हे सुंदर अंग असलेल्या देवी, आता त्या त्रिशक्ती देवीचा महान विधान ऐक, ज्याची महती शिव परमेश्वरांनी सांगितली आहे."

तत्र सृष्टिः पुरा प्रोक्ता श्वेतवर्णा स्वरूपिणी । एकाक्षरेति विख्याता सर्वाक्षरमयी शुभा ।। ९०.

तिथे सृष्टीचे वर्णन पूर्वी पांढऱ्या रूपात केले होते, तिला एकाक्षरी म्हणून ओळखतात, ती शुभ आणि सर्व अक्षरांनी बनलेली आहे.

वागीशेति समाख्याता क्वचिद् देवी सरस्वती । सैव विद्येश्वरी देवी सैव क्वाप्यमिताक्षरा । सैव ज्ञानविधिः क्वापि सैव देवी विभावरी ।। ९०.

कुठे तिला वागीशा, कुठे सरस्वती देवी म्हणतात; तीच विद्येची अधिष्ठात्री देवी, कुठे अमिताक्षरा म्हणून ओळखली जाते; कुठे ती ज्ञानाचा नियम आहे, तर कुठे ती विभावरी देवी आहे.

यानि सौम्यानि नामानि यानि ज्ञानोद्भवानि च । तानि तस्या विशालाक्षि द्रष्टव्यानि वरानने ।। ९०.

हे विशाल डोळ्यांची आणि सुंदर मुख असलेल्या देवी, ज्या ज्या सौम्य नावांनी किंवा ज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या नावांनी ओळखली जाते, ती सर्व तिचीच नावे समजावी.

या वैष्णवी विशालाक्षी रक्तवर्णा सुरूपिणी । अपरा सा समाख्याता रौद्री चैव परापरा ।। ९०.

ती जी वैष्णवी आहे, हे विशाल डोळ्यांची देवी, ती लाल रंगाची आणि सुंदर रूपाची आहे. तिला दुसरी, रौद्री, परापराही म्हणतात.

एतास्त्रयोऽपि सिद्ध्यन्ते यो रुद्रं वेत्ति तत्त्वतः । सर्वगेयं वरारोहे एकैव त्रिविधा स्मृता ।। ९०.

जो कोणी रुद्राचे खरे स्वरूप जाणतो, त्याला या तिन्हीही सिद्ध होतात. हे सुंदर अंग असलेल्या देवी, गायनासाठी ज्या गोष्टी आहेत, त्या सर्व एकच असून तिहेरी स्वरूपात ओळखल्या जातात.