वराहपुराणम्

यावदास्ते स्वयं देव्या क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ।। ८९.

देवश्रेष्ठ स्वतः देवीसोबत खेळत असताना, तेवढ्यात ब्रह्मा स्वतः देवांसह तिथे वेगाने आला.

तमागतमथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्यम् ।। ८९.

तो आल्यावर, विधिप्रमाणे त्याची पूजा केली आणि मग परमेश्वर रुद्राने अविनाशी ब्रह्माला विचारले.

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ।। ८९.

रुद्र म्हणाला: ब्रह्मा, तुझ्या येण्याचे कारण मला लवकर सांग. देव इतक्या घाईने माझ्या उपस्थितीत का आले आहेत?

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ।। ८९.

ब्रह्मा म्हणाले: अंधक नावाचा एक मोठा दैत्य आहे, ज्याने सर्व देवांना त्रास दिला आहे; हे कळल्यावर ते माझ्याकडे आश्रय घेण्यासाठी आले आहेत.

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ।। ८९.

म्हणून मी सर्व देवांना सांगितले, 'देवेश, आपण तुझ्याकडे जाऊ या,' आणि म्हणूनच हे सर्व येथे आले आहेत.

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ।। ८९.

असे सांगून ब्रह्मा स्वतः पिनाकींकडे पाहू लागले आणि मनात परमेश्वर नारायणाचे स्मरण केले. तेव्हा नारायण देव त्या दोघांच्या मध्ये उभा राहिला.

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ।। ८९.

मग ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश एकत्र आले आणि परस्परांवर सूक्ष्म दृष्टीने, आनंदाने पाहू लागले.

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायत । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ।। ८९.

मग त्यांच्या दृष्टीने तीन भाग होऊन, एकच दृष्टिकोन निर्माण झाला; त्या दृष्टीतून एक दिव्य रूपाची कन्या प्रकट झाली.

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ।। ८९.

ती निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी काळी होती, केस निळे व कुरळे होते; नाक सुंदर, कपाळ देखणे, चेहरा मोहक आणि अंग बांधेसूद होते.

त्वष्ट्रा यदग्निजिह्वं तु लक्षणं परिभाषितम् । तत्सर्वमेकतः संस्थं कन्यायां संप्रदृश्यते ।। ८९.

त्वष्ट्याने अग्नीच्या जिभेवर असलेली सर्व शुभ चिन्हे सांगितली होती, ती सर्व चिन्हे त्या कन्येत एकत्र दिसली.

अथ तां दृश्य कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः काऽसि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ।। ८९.

मग ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांनी ती कन्या पाहून विचारले, 'हे शुभे, तू कोण आहेस? आणि तुझा हेतू काय आहे, हे बुद्धिमती?'

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाताऽस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुश्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ।। ८९.

ती कन्या काळी, पांढरी आणि पिवळी अशा तीन रंगांची होती. तिने सांगितले, 'हे श्रेष्ठ देवांनो, मी तुमच्या एकत्रित दृष्टीमधून जन्माला आले आहे. सुंदर नितंब असलेली, तुमचीच पराशक्ती मला ओळखत नाही का?'

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्यास्तुष्टा वरं ददुः । नाम्नाऽसि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ।। ८९.

मग ब्रह्मा आणि इतर देव तिला प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'तुझे नाव त्रिकाळदेवी असेल; तू नेहमी विश्वाचे रक्षण कर.'

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ।। ८९.

हे निष्पापे, तुझे इतरही अनेक नावे असतील, ती तुझ्या गुणांमधून उत्पन्न होतील आणि सर्व सिद्धी देणारी असतील.

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णाऽसि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ।। ८९.

आणि, हे सुंदर मुख असलेल्या देवी, तू तीन रंगांची आहेस याचे आणखी एक कारण म्हणजे, तुझ्या तीन रूपांनी आणि तीन रंगांनी त्वरेने तुझे त्रैविध्य प्रकट कर.

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ।। ८९.

देवतांनी असे सांगितल्यावर तिने तात्काळ पांढरे, लाल आणि काळे अशी तीन रूपे धारण केली आणि ती त्रिमूर्ती झाली.

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुश्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ।। ८९.

ती शुभ ब्राह्मी मूर्ती, ब्रह्माच्या आज्ञेने, सौम्य रूपाने आणि सुंदर नितंबाने सर्व सृष्टी निर्माण करते.

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्त्यते ।। ८९.

ती लाल रंगाची, सुंदर आणि सडपातळ कटी असलेली, शंख व चक्र धारण करणारी देवी, वैष्णवी म्हणून ओळखली जाते; ती संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करते आणि तिला विष्णुमाया म्हणतात.

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ।। ८९.

ती काळ्या रंगाची, विशाल नेत्रांची, उग्र, त्रिशूळ धारण करणारी, मोठ्या दातांची देवी म्हणजे रौद्री; ती जगाचा संहार करते.

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ।। ८९.

ती ब्रह्माची निर्मिती असलेली शुभ्रवर्णाची, तेजस्वी देवी, मोठ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, त्या धन्य कुमारिकेने ब्रह्माला वंदन करून तिथेच अदृश्य झाली.

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत् तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ।। ८९.

ती वरदायिनी देवी अदृश्य होऊन शुभ्र पर्वतावर गेली आणि सर्वत्र व्यापून राहण्याच्या इच्छेने तीथे ती कठोर तप करू लागली.

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुश्चरम् ।। ८९.

वैष्णवी कुमारिका केशवाची परवानगी घेऊन मंदार पर्वतावर गेली आणि तेथे अत्यंत कठीण तपस्या करू लागली.

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ।। ८९.

ती काळी, मोठ्या डोळ्यांची, रौद्री, मोठ्या दातांची शुभ देवी निळ्या पर्वतावर तप करण्यासाठी गेली.

अथ कालेन महता प्रजाः स्त्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ।। ८९.

मग बऱ्याच काळानंतर प्रजापतीने प्रजा निर्माण करण्यास सुरुवात केली; आणि सृष्टी करत असताना त्याची शक्ती वाढू लागली.

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसी प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्द्धते प्रजा ।। ८९.

जेव्हा ब्रह्माची मानसप्रजा वाढली नाही, तेव्हा त्याने विचार केला, 'माझी सृष्टी योग्य प्रमाणात का वाढत नाही?'

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ।। ८९.

मग ब्रह्मदेवांनी मनात ध्यान लावलं आणि योगाच्या साधनेनं त्या शुभ्र पर्वतावर तप करणाऱ्या, मोठ्या तपानं सर्व पाप जळून गेलेल्या त्या कन्येला ओळखलं.

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ८९.

मग ब्रह्मदेव तिथे गेले जिथे ती कमलासारख्या डोळ्यांची कन्या तप करत होती. तिला पाहून त्यांनी असे शब्द सांगितले.

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ।। ८९.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे सुभगे, हे तू कोणते तप करत आहेस? कोणत्याही कृतीला हेतू असावा लागतो. मी तुझ्यावर खूश आहे, विशाल डोळ्यांची कन्ये, तुला कोणता वर द्यावा ते सांग."

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ।। ८९.

सृष्टी म्हणाली, "भगवन्, एका ठिकाणी राहणं मला सहज शक्य होत नाही. म्हणून मी तुझ्याकडे सर्वत्र असण्याचा वर मागते."