वराहपुराणम्

धरण्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम् ।। ८९.

धरणी म्हणाली: काही लोक शिवाला परमात्मा, पवित्र आणि पुण्यवान मानतात; काहीजण भवाला हरि, ईशान किंवा चतुर्मुख असे ओळखतात.

एतेषां कतमो देवः परः को वाऽथवाऽपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ।। ८९.

या सर्वांमध्ये कोणता देव श्रेष्ठ आहे आणि कोण कनिष्ठ? प्रभो, मला हे सांग, कारण मला फारच उत्सुकता आहे.

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ।। ८९.

श्रीवराह म्हणाले: नारायण हा सर्वांत श्रेष्ठ देव आहे; त्याच्यापासून चतुर्मुख उत्पन्न झाला आणि त्याच्यापासून रुद्र निर्माण झाला, ज्याने सर्वज्ञता मिळवली.

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ।। ८९.

सुंदर मुखवाली, त्याच्या अनेक अद्भुत आणि विविध लीला मी तुला सांगतो, पवित्रे, तू ऐक.

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ।। ८९.

कैलासाच्या रम्य शिखरावर, विविध धातूंनी सजलेल्या ठिकाणी, त्रिशूळधारी आणि तीन डोळ्यांचा देव रोज वास करतो.

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीत् पिनाकधृक् ।। ८९.

एका दिवशी, सर्व भूतांनी वंदन केलेला, पिनाकधारी महादेव, आपल्या गणांसह आणि गौरीसोबत तेथे होता.

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणा नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ।। ८९.

तेथे काही गण सिंहासारखे गर्जना करणारे सिंहमुख होते; काहींचे हत्तीचे तोंड होते, तर काहींचे घोड्याचे मुख होते.

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ।। ८९.

काहींचे तोंड शिंशुमारासारखे, काहींचे डुक्करासारखे; काहींचे घोड्यासारखे, काही रौद्र आणि भयंकर, तर काहींचे गाढव, मेंढी, बोकड आणि मासळीचे तोंड होते. हे सर्व क्रूर, असंख्य आणि हातात शस्त्रे घेऊन होते.

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ।। ८९.

काही गात होते, काही नाचत होते, काही धावत होते, काही ओरडत होते; काही हसत होते, काही किलबिल करत होते, आणि काही बलवान गर्जना करत होते.

केचिल्लोष्टांस्तु संगृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्त्रेण वृतो देवो महेश्वरः ।। ८९.

काही गणनायक मातीचे ढेकळ घेऊन झुंजत होते; काहींनी आपल्या बळाचा अभिमान ठेवून मल्लयुद्ध करत होते. अशा प्रकारे हजारो गणांनी महेश्वराला वेढले होते.

यावदास्ते स्वयं देव्या क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ।। ८९.

देवश्रेष्ठ स्वतः देवीसोबत खेळत असताना, तेवढ्यात ब्रह्मा स्वतः देवांसह तिथे वेगाने आला.

तमागतमथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्यम् ।। ८९.

तो आल्यावर, विधिप्रमाणे त्याची पूजा केली आणि मग परमेश्वर रुद्राने अविनाशी ब्रह्माला विचारले.

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ।। ८९.

रुद्र म्हणाला: ब्रह्मा, तुझ्या येण्याचे कारण मला लवकर सांग. देव इतक्या घाईने माझ्या उपस्थितीत का आले आहेत?

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ।। ८९.

ब्रह्मा म्हणाले: अंधक नावाचा एक मोठा दैत्य आहे, ज्याने सर्व देवांना त्रास दिला आहे; हे कळल्यावर ते माझ्याकडे आश्रय घेण्यासाठी आले आहेत.

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ।। ८९.

म्हणून मी सर्व देवांना सांगितले, 'देवेश, आपण तुझ्याकडे जाऊ या,' आणि म्हणूनच हे सर्व येथे आले आहेत.

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ।। ८९.

असे सांगून ब्रह्मा स्वतः पिनाकींकडे पाहू लागले आणि मनात परमेश्वर नारायणाचे स्मरण केले. तेव्हा नारायण देव त्या दोघांच्या मध्ये उभा राहिला.

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ।। ८९.

मग ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश एकत्र आले आणि परस्परांवर सूक्ष्म दृष्टीने, आनंदाने पाहू लागले.

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायत । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ।। ८९.

मग त्यांच्या दृष्टीने तीन भाग होऊन, एकच दृष्टिकोन निर्माण झाला; त्या दृष्टीतून एक दिव्य रूपाची कन्या प्रकट झाली.

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ।। ८९.

ती निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी काळी होती, केस निळे व कुरळे होते; नाक सुंदर, कपाळ देखणे, चेहरा मोहक आणि अंग बांधेसूद होते.

त्वष्ट्रा यदग्निजिह्वं तु लक्षणं परिभाषितम् । तत्सर्वमेकतः संस्थं कन्यायां संप्रदृश्यते ।। ८९.

त्वष्ट्याने अग्नीच्या जिभेवर असलेली सर्व शुभ चिन्हे सांगितली होती, ती सर्व चिन्हे त्या कन्येत एकत्र दिसली.

अथ तां दृश्य कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः काऽसि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ।। ८९.

मग ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांनी ती कन्या पाहून विचारले, 'हे शुभे, तू कोण आहेस? आणि तुझा हेतू काय आहे, हे बुद्धिमती?'

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाताऽस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुश्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ।। ८९.

ती कन्या काळी, पांढरी आणि पिवळी अशा तीन रंगांची होती. तिने सांगितले, 'हे श्रेष्ठ देवांनो, मी तुमच्या एकत्रित दृष्टीमधून जन्माला आले आहे. सुंदर नितंब असलेली, तुमचीच पराशक्ती मला ओळखत नाही का?'

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्यास्तुष्टा वरं ददुः । नाम्नाऽसि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ।। ८९.

मग ब्रह्मा आणि इतर देव तिला प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'तुझे नाव त्रिकाळदेवी असेल; तू नेहमी विश्वाचे रक्षण कर.'

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ।। ८९.

हे निष्पापे, तुझे इतरही अनेक नावे असतील, ती तुझ्या गुणांमधून उत्पन्न होतील आणि सर्व सिद्धी देणारी असतील.

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णाऽसि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ।। ८९.

आणि, हे सुंदर मुख असलेल्या देवी, तू तीन रंगांची आहेस याचे आणखी एक कारण म्हणजे, तुझ्या तीन रूपांनी आणि तीन रंगांनी त्वरेने तुझे त्रैविध्य प्रकट कर.

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ।। ८९.

देवतांनी असे सांगितल्यावर तिने तात्काळ पांढरे, लाल आणि काळे अशी तीन रूपे धारण केली आणि ती त्रिमूर्ती झाली.

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुश्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ।। ८९.

ती शुभ ब्राह्मी मूर्ती, ब्रह्माच्या आज्ञेने, सौम्य रूपाने आणि सुंदर नितंबाने सर्व सृष्टी निर्माण करते.

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्त्यते ।। ८९.

ती लाल रंगाची, सुंदर आणि सडपातळ कटी असलेली, शंख व चक्र धारण करणारी देवी, वैष्णवी म्हणून ओळखली जाते; ती संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करते आणि तिला विष्णुमाया म्हणतात.

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ।। ८९.

ती काळ्या रंगाची, विशाल नेत्रांची, उग्र, त्रिशूळ धारण करणारी, मोठ्या दातांची देवी म्हणजे रौद्री; ती जगाचा संहार करते.