वराहपुराणम्

रुद्र उवाच । इयं भूपद्मव्यवस्था कथिता। इदानीं भारतं नवभेदं श्रृणुत। तद्यथा। इन्द्रः कसेरुः ताम्रवर्णो गभस्तिः नागद्वीपः सौम्यः गन्धर्वः वारुणः भातरं चेति। सागरसंवृतमेकैकं योजनसहस्त्रप्रमाणम्। तत्र च सप्त कुलपर्वता भवन्ति। तद्यथा। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान्नृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः। अन्ये च मन्दरशारदर्दुरकोलाहलसुरमैनाकवैद्युतवारन्धमपाण्डुरतुङ्गप्रस्थकृष्णगिरिजयन्तरैवतऋष्यमूकगोमन्तचित्रकूटश्रीचकोरकूटशैलकृतस्थल इत्येते क्षुद्रपर्वताः। शेषाः क्षुद्रतराः। तेषामार्या म्लेच्छा जनपदा वसन्ति। पिबन्ति चैतासु नदीषु पानीयम्। तद्यथा गङ्गा सिन्धु सरस्वती शतद्रु वितस्ता विपाशा चन्द्रभागा सरयू यमुना इरावती देविका कुहू गोमती धूतपापा बाहुदा दृषद्वती कौशिकी निस्वरा गण्डकी चक्षुष्मती लोहिता इत्येता हिमवत्पादनिर्गताः

रुद्र म्हणाले: आता पृथ्वीचं कमळासारखं स्वरूप सांगितलं. आता भारताचे नऊ भाग ऐका: इंद्र, कासेरू, ताम्रवर्ण, गभस्ती, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व, वारुण आणि भातर. प्रत्येक भाग सागराने वेढलेला असून त्याचं माप एक हजार योजन आहे. तिथे सात कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य आणि पारियात्र. याशिवाय मंदार, शारद, दर्दुर, कोलाहल, सुरम, मैनाक, वैद्युत, वरंधम, पांडुर, तुंगप्रस्थ, कृष्णगिरी, जयंत, रैवत, ऋष्यमूक, गोमंत, चित्रकूट, श्रीचकोर, कूट, शैल आणि कृतस्थळ हे लहान पर्वत आहेत. यापेक्षा लहान पर्वतांवर आर्य आणि म्लेच्छ लोक राहतात. ते तिथल्या नद्यांचं पाणी पितात. त्या नद्या म्हणजे: गंगा, सिंधू, सरस्वती, शतद्रू, वितस्ता, विपाशा, चंद्रभागा, सरयू, यमुना, इरावती, देविका, कुहू, गोमती, धुतपापा, बाहुदा, दृशद्वती, कौशिकी, निस्वरा, गंडकी, चक्षुष्मती, लोहिता — या सर्व नद्या हिमालयाच्या पायथ्यापासून उगम पावतात.

शोणा ज्योतीरथा नर्मदा सुरसा मन्दाकिनी दशार्णा चित्रकूटा तमसा पिप्पला करतोया पिशाचिका चित्रोत्पला विशाला वञ्जुला बालुका वाहिनी शुक्तिमती विरजा पङ्किनी रिरी कुहू इत्येता ऋक्षप्रसूताः। मणिजाला शुभा तापी पयोष्णीं शीघ्रोदा वेष्णा पाशा वैतरणी वेदी पाली कुमुद्वती तोया दुर्गा अन्त्या गिरा एता विन्ध्यपादोद्भवाः। गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा वञ्जुला तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी इत्येताः सह्यपादोद्भवाः

शोणा, ज्योतीरथ, नर्मदा, सुरसा, मंदाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटा, तमसा, पिप्पला, करतोया, पिशाचिका, चित्रोत्पला, विशाल, वंजुला, बालुका, वाहिनी, शुक्तिमती, विरजा, पंकिनी, रिरी, कुहू — या सर्व नद्या ऋक्ष पर्वतावरून उगम पावतात. मणिजाळा, शुभा, तापी, पयोष्णी, शीघ्रदा, वेष्णा, पाशा, वैतरणी, वेदी, पाळी, कुमुद्वती, तोया, दुर्गा, अंत्या, गिरा — या नद्या विंध्य पर्वतावरून उगम पावतात. गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेणा, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या, कावेरी — या नद्या सह्य पर्वतावरून उगम पावतात.

शतमाला ताम्रपर्णी पुष्पावती उत्पलावती इत्येता मलयजाः। त्रियामा ऋषिकुल्या इक्षुला त्रिविदा लाङ्गूलिनी वंशवरा महेन्द्रतनयाः। ऋषिका लूसती मन्दगामिनी पलाशिनी इत्येताः शुक्तिमत्प्रभवाः। एताः प्राधान्येन कुलपर्वतनद्यः। शेषाः क्षुद्रनद्यः। एष जम्बूद्वीपो योजनलक्षप्रमाणतः। अध्यायः ८६ अतः परं शाकद्वीपं निबोधत। जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणपरिणाहाल्लवणोदकश्च जम्बूद्वीपसमस्तेन द्विगुणावृतः। तत्र च पुण्या जनपदाश्चिरान्म्रियन्ते दुर्भिक्षजराव्याधिरहितश्च देशोऽयम्। सप्तैव कुलपर्वतास्तावत् तिष्ठन्ति तस्य चोभयतो लवणक्षीरोदधी व्यवस्थितौ। तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः। तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः। सैव चन्द्रेति कीर्त्तितः। तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति। तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः। सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः। तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते। तस्मिन् सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते। तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते। स एव केसरीत्युच्यते। ततश्च वायुः प्रवर्त्तते। गिरिनामान्येव वर्षाणि तद्यथा। उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि। तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः। तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः

शतमाळा, ताम्रपर्णी, पुष्पावती, उत्पलावती या मल्यय पर्वतावरून उगम पावतात. त्रियामा, ऋषिकुल्या, इक्षुला, त्रिविदा, लांगुलिनी, वंशवरा या महेंद्र पर्वताच्या कन्या आहेत. ऋषिका, लूसती, मंदगामिनी, पलाशिनी या शुक्तिमंत पर्वतावरून वाहतात. या मुख्य नद्या आहेत; उर्वरित नद्या लहान आहेत. हा जांबूद्वीप आहे, योजनेने एक लाख एवढा विस्तार असलेला. आता पुढे शाकद्वीपाचे वर्णन ऐका. जांबूद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आणि पूर्णपणे खार्या पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला हा द्वीप आहे. येथे पुण्यवान लोक दीर्घायुषी असतात, दुष्काळ, वार्धक्य किंवा रोग या देशात नसतात. या द्वीपात सात मुख्य पर्वत आहेत आणि दोन्ही बाजूंना खार्या आणि क्षीर समुद्र आहेत. पूर्वेकडे शैलेन्द्र नावाचा पर्वत आहे, त्याला उदय असेही म्हणतात. त्यापुढे जलधार नावाचा पर्वत आहे, त्याला चंद्र असेही म्हणतात. त्याचे पाणी इंद्र उचलून पाऊस पाडतो. त्यापुढे रैवतक नावाचा पर्वत आहे, त्याला नारद असेही म्हणतात. नारद पर्वतावरून अनेक प्रकारच्या प्रजांचा जन्म होतो, त्या सिद्ध म्हणून ओळखल्या जातात आणि आनंदाने खेळतात. त्यापुढे श्याम नावाचा पर्वत आहे, त्याला दुंदुभी असेही म्हणतात, तिथल्या लोकांचा वर्ण काळा आहे. त्यापुढे रजत नावाचा पर्वत आहे, त्याला शाक असेही म्हणतात. त्यापुढे अंबिकेय नावाचा पर्वत आहे, त्याला विभ्राजस किंवा केसरी असेही म्हणतात. तिथून वारा वाहू लागतो. पर्वतांची नावेच त्या प्रदेशांची नावे आहेत: उदय, सुकुमार, जलधार, क्षेम, महाद्रुम — ही मुख्य नावे आहेत; इतर पर्वतांना दुसरी नावे आहेत. या द्वीपाच्या मध्यभागी शाकवृक्ष आहे आणि तिथे सात मोठ्या नद्या आहेत, प्रत्येकाला दोन नावे आहेत: सुकुमारी, कुमारी, नंदा, वेणिका, धेनू, इक्षुमती, गभस्ती.

अथ तृतीयं कुशद्वीपं श्रृणुत। कुशद्वीपेन क्षीरोदः परिवृतः शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन। तत्रापि सप्त कुलपर्वताः। सर्वे च द्विनामानः। तद् यथा --- कुमुदविद्रुमेति च सोच्यते। उन्नतो हेमपर्वतः सैव। बलाहको द्युतिमान् सैव। तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्। कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः। तथा षष्ठो महिषनामा स एव हरिरित्युच्यते। तत्राग्निर्वसति। सप्तमस्तु ककुद्मान् नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते। इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः। कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते। उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति। बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति।द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति। कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम। वृत्तिमत् तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम्। ककुद्मतः कपिलं तदेव संख्यातं नाम। इत्येतानि वर्षाणि। तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः। प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते। द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति। तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते। चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते। विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव। वर्णा षष्ठी सैव विभावरी। महती सप्तमी सैव धृतिः। एताः प्रधानाः शेषाः क्षुदनद्यः। इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः। शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः। तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्बः। एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन

आता तिसऱ्या कुशद्वीपाचे वर्णन ऐका. कुशद्वीप क्षीर समुद्राने वेढलेला असून, शाकद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. येथेही सात मुख्य पर्वत आहेत आणि प्रत्येकाला दोन नावे आहेत: कुमुद, विद्रुम, उन्नत, हेमपर्वत, बलाहक, द्युतिमान, द्रोण, पुष्पवान, कंक, कुशेशय, महिष, हरि, ककुद्मान, मंदार. हे पर्वत कुशद्वीपात स्थिर आहेत. प्रत्येक पर्वताच्या प्रदेशाला दोन नावे आहेत: कुमुदाचा प्रदेश श्वेत, उन्नताचा लोहित, बलाहकाचा जीमूत, द्रोणाचा हरित, कंकाचा ककुद्मान, महिषाचा प्रभाकर, ककुद्मानाचा कपिल. या प्रदेशांची नावे आहेत. येथे दोन नावे असलेल्या नद्या आहेत: प्रताप, प्रवेश; शिवा, यशोदा; पित्रा, कृष्णा; हरादिनी, चंद्रा; विद्युत, शुक्ला; वर्णा, विभावरी; महती, धृति. या मुख्य नद्या आहेत; उर्वरित लहान नद्या आहेत. हा कुशद्वीपाचा विस्तार आहे. शाकद्वीप त्याच्या दुप्पट आहे आणि तसेच वर्णन केले आहे. या द्वीपाच्या मध्यभागी मोठा कुशाचा कोंब आहे. कुशद्वीप दधिमंड समुद्राने वेढलेला आहे, जो क्षीर समुद्राच्या दुप्पट आहे.

रुद्र उवाच । अथ क्रौञ्चं भवति चतुर्थं कुशद्वीपाद् द्विगुणमानतः समुद्रः क्रौञ्चेन द्विगुणेनावृतः। तस्मिंश्च सप्तैव प्रधानपर्वताः। प्रथमः कौञ्चो विद्युल्लतो रैवतो मानसः सैव पावकः। तथैवान्धकारः सैवाच्छोदकः। देवावृत्तो स च सुरापो भण्यते। ततो देविष्ठः स एव काञ्चनश्रृङ्गो भवति। देवनन्दात्परो गोविन्दः, द्विविन्द इति। ततः पुण्डरीकः सैव तोषाशयः। एते सप्त रत्नमयाः पर्वताः क्रीञ्चद्वीपे व्यवस्थिताः। सर्वे च परस्परेणोच्छ्रयाः। तत्र वर्षाणि तथा क्रौञ्चस्य कुशलो देशः सैव माधवः स्मृतः वामनस्य मनोऽनुगः सैव संवर्तकस्ततोष्णवान् सोमप्रकाशः। ततः पावकः सैव सुदर्शनः। तथा चान्धकारः सैव संमोहः। ततो मुनिदेशः स च प्रकाशः। ततो दुन्दुभिः सैवानर्थ उच्यते। तत्रापि सप्तैव नद्यः।। ८७.

रुद्र म्हणाले: आता चौथा द्वीप म्हणजे क्रौंच, जो कुशद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे आणि त्यालाही समुद्राने दोन पट वेढले आहे. येथे सात मुख्य रत्नमय पर्वत आहेत: क्रौंच, विद्युल्लता, रैवत, मानस, पावक, अंधकार, अच्छोदक, देवावृत, सुराप, देवीष्ठ, कांचनशृंग, देवनंद, गोविंद, द्विविंद, पुंडरीक, तोषाशय. हे सात पर्वत क्रौंचद्वीपात स्थिर आहेत आणि प्रत्येक एकापेक्षा एक उंच आहे. येथे प्रदेशांची नावे अशी आहेत: क्रौंचाचा देश कुशल किंवा माधव, वामनाचा मनोनुग किंवा संवर्तक, तोष्णवान, सोमप्रकाश; पावकाचा सुदर्शन; अंधकाराचा सम्मोह; मुनीदेशाचा प्रकाश; दुण्डुभीचा अनर्थ. येथेही सात नद्या आहेत.

गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याती, पुंडरीका आणि गंगा — या सात नद्या प्रसिद्ध आहेत. गौरीला पुष्पवाहा असेही म्हणतात; कुमुदवतीला ताम्रवती; संध्येला सुखवाहा; मनोजवेला क्षिप्रदा; ख्यातीला गोबहुला; पुंडरीकाला चित्रवेगा. उर्वरित नद्या लहान आहेत. क्रौंचद्वीप तुपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, त्याला शाल्मल असेही म्हणतात.

घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थिस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः। तत्र च पर्वताः। सुमहान् पीतःशातकौम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति। अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते। शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्विगुणेन गोमेदेनावृतः। तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव। एकस्य तावत्तावसरः। अपरश्च कुमुद इति। समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः। तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः। तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च। स्वादोदकेनावृतम्। ततश्च कटाहम्। एतत् पृथिव्याः प्रमाणम्। ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम्। एवंविधानामण्डानां परिसंख्या न विद्यते। एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति। एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः ।। ८८.

शाल्मल द्वीप घृताच्या समुद्राने वेढलेले आहे, त्याचे क्षेत्रफळही दुप्पट आहे. तिथे सात मुख्य पर्वत आहेत, तितकीच प्रदेश आणि नद्या आहेत. त्या पर्वतांची नावे — सुमहान, पीत, शातकौंभ, सर्वगुणसुवर्ण, रोहित, सुमनस, कुशल, जांबूनद आणि वैद्युत — हेच कुलपर्वत आणि प्रदेश आहेत. पुढे सहावे गोमेढ द्वीप सांगतो. जसे शाल्मल सुरोद समुद्राने वेढले आहे, तसेच सुरोदही दुप्पट आकाराच्या गोमेढाने वेढले आहे. तिथे दोन मुख्य पर्वत आहेत — एक तावसर आणि दुसरा कुमुद. ऊसाच्या रसाचा समुद्र दुप्पट आकाराच्या पुष्कराने वेढलेला आहे. तिथे पुष्कर नावाच्या प्रदेशात मानस नावाचा पर्वत आहे. तो प्रदेश दोन भागांत विभागलेला आहे आणि गोड पाण्याने वेढलेला आहे. त्यानंतर काठ येतो. हीच पृथ्वीची माप आणि ब्रह्मांडाचा विस्तार काठापर्यंत आहे. अशा जगांची गणना नाही. प्रत्येक कल्पात भगवान नारायण वराह रूपात रसातळात प्रवेश करून, आपल्या एका दात्याने ही सर्व जगं वर काढून स्थिर करतात. अशा प्रकारे पृथ्वीचा मार्ग आणि विस्तार सांगितला. तुम्हा सर्वांना शुभ होवो; मी आता कैलास या माझ्या निवासस्थानी जातो, हे द्विजांनो.