वराहपुराणम्

रुद्र उवाच । अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते । तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम् । तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम् । तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः । तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च । १ तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि । ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः । महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि । पञ्चदशसहस्त्राणि किन्नराणां ख्यातानि । तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः । पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः । तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि । चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः । ते च बिलप्रवेशाः बिलेषु वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः । वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं । त्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम् । उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम् । २ एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः । वृषभाङ्को महादेवः शंकरो योगिनां वरः अनेकगणभूतकोटिसहस्त्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः । ३ वसुधाररत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया । पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति । एकश्रृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः। गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति । ४ वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् । चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः । तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति । तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुरराक्षसाः पञ्चकूटेदानवाः शतश्रृङ्गेयक्षाणां पुरशतम् । ५ ताम्राभे तक्षकस्यपुरशतम् । विशखपर्वते गुहस्यायतनम् । श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम् । हरिकूटे हरिर्देवः । कुमुदे किन्नरावासः । अञ्जने महोरगाः । सहस्त्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः । पुराणां सहस्त्रमेकं हेममालिनाम् मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु। एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः । मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते । तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम् । तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः । आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः । तत्र चान्यत् त्रिंशद्योजनमण्डलं पुरम् सैंहिकेयानाम् । तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते । पुरं च कालकेयानां तत्रैव । तथा चान्तरतटेऽन्येसुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योजनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरम् कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः । अथातः कैलासवर्णको भवति। कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतम् भुवनमालाभिव्याप्तम् । तस्याश्च मध्ये सभा । तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति । धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च । तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति । तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः । तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी । तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः । तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति । पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः । तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम् । तेषु च महामालिसुनेत्र चक्रादयो नायकाः । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम् । तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम् । तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहस्संवृत्तः । तपश्च कृतवती गौरी । किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम् । तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शंकरेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम् । तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम् । यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम् । तत्र च कार्तिकेयस्य शरद्वनम् । पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम । तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्त्राण्याश्रमाणां हि भवति । तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं श्रृणुत । तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य । तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि । तस्य गिरेर्मूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति । तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम । तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् । तथा च वह्न्यायतनम् । मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः । ६ उत्तरे च श्रृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि । पूर्वे नारायणस्यायतनम् । मध्ये ब्रह्मणः । शंकरस्य पश्चिमे । तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुछे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति।।७ इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः । तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैदूर्यमानः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः । इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते । इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता । एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते

रुद्र म्हणाले: आता पर्वतांवरील देवतांच्या निवासस्थानांचे वर्णन करतो. शांत नावाच्या पर्वती महेंद्राचे क्रीडास्थान आहे. तिथे देवराजाचे पारिजातक वृक्षांचे वन आहे. त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला कुंजर नावाचा पर्वत आहे. त्यावर दानवांची आठ प्राचीन नगरे आहेत. तसेच, वज्रक नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती राक्षसांची अनेक प्राचीन नगरे आहेत; त्यांना नीलक असे म्हणतात, ते इच्छानुरूप रूप धारण करणारे आहेत. महानिल पर्वती विद्यााधरांची प्राचीन नगरे आहेत. तिथे पंधरा हजार प्रसिद्ध किन्नरांची नगरे आहेत. तिथे देवदत्त, चंद्र इत्यादी राजे किन्नरांचे अभिमानी शासक आहेत. ती नगरे सुवर्णाची असून, भूमिगत प्रवेशद्वारे आहेत. चंद्रोदय नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती नागांचे निवासस्थान आहे. त्यांचे भूमिगत प्रवेशद्वारे गुहांमध्ये आहेत, आणि दानवेंद्र आपापल्या प्रदेशात स्थिर आहेत. वेणुमती पर्वती विद्यााधरांची तीन नगरे आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब-रुंद. उलूकरोम, महावेत्र इत्यादी विद्यााधरांचे राजे तिथे राहतात. प्रत्येक पर्वताधिपतीवर गरुड स्वतः उपस्थित असतो. कुंजर नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती पशुपती नेहमीच राहतो. वृषभधारी महादेव, शंकर, योग्यांमध्ये श्रेष्ठ, असंख्य गणभूतांचा अधिपती, आदिपुरुष तिथे स्थिर आहे. वसुधारा पर्वती पुष्पवंत आणि वसूंनी वास केलेला आहे. वसुधारा आणि रत्नधारा यांच्या शिखरांवर आठ आणि सात नगरे वसूंनी व सप्तर्षींनी वसविलेली आहेत. एकशृंग नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती प्रजापती, चार मुखांचा ब्रह्मा यांचे स्थान आहे. गजपर्वती, पंचमहाभूतांनी वेढलेली, भगवती स्वतः राहते. वसुधारा पर्वती ऋषी, सिद्ध, विद्यााधरांचे निवासस्थान आहे. तिथे चौर्याऐंशी नगरे आहेत, भव्य प्राकार व तोरणांनी युक्त. अनेक पर्वत नावाच्या पर्वती गंधर्व, युद्धकुशल, राहतात; त्यांचा अधिपती राजराजैकपिंगल आहे. पंचकूट आणि शतशृंग पर्वती सुर, राक्षस, दानवांची नगरे आहेत; यक्षांची शंभर नगरे आहेत. ताम्राभ पर्वती तक्षकाची शंभर नगरे आहेत. विशाख पर्वती गुहाचे निवासस्थान आहे. श्वेतोदय नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती गंधर्वांचे भव्य भवन आहे. हरिकूट पर्वती हरि देव आहे. कुमुद पर्वती किन्नरांचे वसतीस्थान आहे. अंजन पर्वती महोरग (महासर्प) राहतात. सहस्त्रशिखर पर्वती उग्रकर्मा दैत्यांचे निवासस्थान आहे. हेममालिनांचे एक हजार प्राचीन नगरे आहेत. मुकुट पर्वतीच्या पंखावर चार निवासस्थान आहेत. अशा प्रकारे मेरू पर्वती देवतांचे निवासस्थान आहे. मर्यादा पर्वती देवकूटावर नगररचनेचे वर्णन आहे. त्यावर शंभर योजन अंतरावर गरुडाचा जन्मस्थान आहे. त्याच्या बाजूला तीस योजन रुंद व चाळीस योजन लांब सात गंधर्वांची नगरे आहेत; ते अग्निपुत्र नावाने प्रसिद्ध आहेत. तिथेच तीस योजन परीघाचे सैंखिकेयांचे नगर आहे. देवकूट पर्वती देवर्षींच्या कृत्यांचे दर्शन होते. कालकेयांचे नगरही तिथे आहे. तसेच, दक्षिणेकडील उतारावर सुनान नावाचे नगर आहे, ते तीस योजन रुंद आणि बासष्ट योजन लांब, इच्छानुरूप रूप धारण करणाऱ्यांचे आहे. हेमकूटच्या मध्यभागी महादेवाचा वड आहे. आता कैलासाचे वर्णन सांगतो. कैलासाच्या उतारावर शंभर योजन लांब प्रदेश आहे, जो भुवनमाळेने अलंकृत आहे. त्याच्या मध्यभागी सभा आहे. तिथे तत्पुष्कर नावाचे विमान आहे. ते धनदाचे निवासस्थान आहे. तिथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद, महानिधी ही मोठी धनसंपत्ती राहतात. तिथे चंद्रादी लोकपालांचे निवासस्थान आहे. तिथे मंदाकिनी नावाची नदी वाहते, तसेच कनकमंदा आणि मंदा नावाच्या नद्या आहेत. तिथे इतरही नद्या आहेत. पूर्वेकडील बाजूला शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद दहा गंधर्वांची नगरे आहेत; त्यात सकुबाहु, हरिकेश, चित्रसेन इत्यादी राजे आहेत. पश्चिमेकडील शिखरावर ऐंशी योजन लांब आणि चाळीस योजन रुंद प्रत्येकी अशी चाळीस यक्षांची नगरे आहेत; त्यात महामाळी, सुनेत्र, चक्र हे प्रमुख आहेत. दक्षिणेकडील बाजूला कुंजदरीच्या गुहांत, समुद्रापर्यंत, किन्नरांची शंभर नगरे आहेत; त्यात द्रुम, सुग्रीव इत्यादी शंभर राजे आहेत. तिथेच रुद्र आणि उमा यांचा विवाह झाला. गौरीने तप केले, आणि रुद्राने किरात रूप धारण करून तिथेच वास्तव्य केले. तिथेच सोम आणि शंकर यांनी जंबुद्वीपाचे दर्शन घेतले. तिथे अनेक किन्नर आणि गंधर्वांनी गाणे गायलेले, अनेक फुलांच्या वेलींनी सजलेले उमावन आहे, जिथे महेश्वराने अर्धनारीनर रूप प्राप्त केले. तिथे कार्तिकेयाचे शरदवन आहे. पुष्प आणि चित्रक्रौंच यांच्या मध्ये कार्तिकेयाचा अभिषेक झाला; त्याच्या पूर्वेकडील उतारावर सिद्ध, मुनींचा वास असलेला कलापग्राम आहे. तिथे मार्कंडेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालक इत्यादी महर्षींचे हजारो आश्रम आहेत. आता पश्चिमेकडील पर्वतराज निशधाचा भाग ऐका. त्याच्या मध्य शिखरावर विष्णू आणि महादेवाचे स्थान आहे. त्याच्या उत्तरेकडील उतारावर लांब नावाचे, राक्षसांचे, तीस योजन रुंद, मोठे नगर आहे. दक्षिणेकडील बाजूला भूमिगत नगर आहे. प्रभेदकाच्या पश्चिमेला देव, दानव, सिद्धांची प्राचीन नगरे आहेत. त्या पर्वतीच्या शिखरावर मोठी सोमशिला आहे. पौर्णिमेला तिथे सोम स्वतः उतरतो. उत्तरेकडील बाजूला त्रिकूट नावाचे शिखर आहे. तिथे कधी कधी ब्रह्मा राहतो. तसेच, अग्न्याचे स्थान आहे, जिथे मूर्तिमंत अग्नी देवांनी पूजला जातो.

रुद्र उवाच । अथ नदीनामवतारं श्रृणुत । आकाशसमुद्रो यः कीर्त्यते सामाख्यस् तस्मादाकाशगामिनी नदी प्रवृत्ता । सा चानवरतमिन्द्रगजेन क्षोभ्यते । सा च चतुरशीतिसहस्त्रोच्छ्राया । सा मेरोः सुदर्शनं करोति । सा च मेरुकूटतटान्तेभ्यः प्रस्खलिता चतुर्धा संजाता । षष्टिं च योजनसहस्त्रं निरालम्बा पतमाना प्रदक्षिणमनुसरन्ती चतुर्द्धा जगाम । सीता चालकनन्दा चक्षुर्भद्रा चेति नामभिः । यथोद्देशं सा चानेकशतसहस्त्रपर्वतानां दारयन्ती गां गतेति गङ्गेत्युच्यते अथ गन्धमादनपार्श्वेऽमरगण्डिका वर्ण्यते । एकत्रिंशद्योजनसहस्त्राणि आयामः चतुःशतविस्तीर्णम्। तत्र केतुमालाः सर्वे जनपदाः । कृष्णवर्णाः पुरुषा महाबलिनः । उत्पलवर्णाः स्त्रियः शुभदर्शनाः । तत्र च महावृक्षाः पनसाः सन्ति । तत्रेश्वरो ब्रह्मपुत्रस्तिष्ठति । तत्रोदपानाच्च जरारोगविवर्जिता वर्षायुतायुषश्च नराः । माल्यवतः पूर्वपार्श्वे पूर्वगण्डिका एकश्रृङ्गाद्योजनसहस्त्राणि मानतस्तत्र च भद्राश्वा नाम जनपदाः भद्रसालवनं च तत्र व्यवस्थितम् । कालाम्रवृक्षाः पुरुषाः श्वेताः पद्मवर्णिनः स्त्रियः कुमुदवर्णा दशवर्षसहस्त्राणि तेषामायुः । तत्र च पञ्च कुलपर्वताः । तद्यथा शैलवर्णः मालाख्यः कोरजश्च त्रिपर्णः नीलश्चेति तद्विनिर्गताः। तदम्भःस्थितानां देशानां तान्येव नामानि । ते च देशा एता नदीः पिबन्ति। तद्यथा सीता सुवाहिनी हंसवती कासा महाचक्रा चन्द्रवती कावेरी सुरसा शाखावती इन्द्रवती अङ्गारवाहिनी हरितोया सोमावर्ता शतह्रदा वनमाला वसुमती हंसा सुपर्णा पञ्चगङ्गा धनुष्मती मणिवप्रा सुब्रह्मभागा विलासिनी कृष्णतोया पुण्योदा नागवती शिवा शेवालिनी मणितटा क्षीरोदा वरुणावती विष्णुपदी महानदी हिरण्यस्कन्धवाहा सुरावती कामोदा पताकाश्चेत्येता महानद्यः । एताश्च गङ्गासमाः कीर्तिताः। आजन्मान्तं पापं विनाशयन्ति । क्षुद्रनद्यश्च कोटिशः। ताश्च नदीर्ये पिबन्ति ते दशवर्षसहस्त्रायुषः। रुद्रोमाभक्ता इति

रुद्र म्हणाले : आता नद्यांचा अवतार ऐका. आकाशसमुद्र म्हणून ओळखला जाणारा जो समुद्र आहे, त्यातून आकाशातून वाहणारी नदी निर्माण झाली. ती नदी नेहमी इंद्राच्या हत्तीमुळे अस्वस्थ राहते. तिची उंची चौर्‍याऐंशी हजार आहे. ती मेरू पर्वतावर सुंदर दृश्य निर्माण करते. मेरूच्या शिखराच्या कडेकडून ती नदी चार भागांत विभागली गेली. ती आधार न घेता साठ हजार योजन खाली पडली आणि मेरूला प्रदक्षिणा घालत चार दिशांना गेली. त्या चार नद्यांची नावे आहेत – सीता, अलकानंदा, चक्षुभद्रा आणि अजून एक. या नद्या त्यांच्या मार्गानुसार असंख्य पर्वत फोडून पृथ्वीवर पोहोचतात, म्हणून त्यांना गंगा असे म्हणतात. पुढे, गंधमादन पर्वताच्या बाजूला अमरगंडिका नावाची नदी आहे, तिची लांबी एकतीस हजार योजन आणि रुंदी चारशे योजन आहे. तिथे सर्व केतुमाळ लोक राहतात; तिथले पुरुष काळे व बलवान, स्त्रिया कमळासारख्या रंगाच्या व सुंदर आहेत. तिथे मोठे फणसाचे वृक्ष आहेत. तिथला स्वामी ब्रह्मदेवाचा पुत्र आहे. तिथल्या विहिरींमुळे लोकांना म्हातारपण व रोग लागत नाहीत आणि त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते. मल्यवत पर्वताच्या पूर्वेला पूर्वगंडिका नावाची नदी आहे, ती एका शिखरापासून हजार योजन लांब आहे. तिथे भद्राश्व नावाचे लोक आणि भद्रसाल नावाचे वन आहे. तिथले पुरुष पांढरे, स्त्रिया कुमुदासारख्या, आणि त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते. तिथे पाच कुलपर्वत आहेत – शैलवर्ण, मालाख्य, कोरज, त्रिपर्ण आणि नील. या पर्वतांवरून जे प्रदेश निर्माण झाले आहेत, त्यांना त्याच पर्वतांची नावे आहेत. या प्रदेशातील लोक त्या नद्यांचे पाणी पितात. त्या नद्यांची नावे – सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्रा, चंद्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखावती, इंद्रवती, अङ्गारवाहिनी, हरितोया, सोमावर्ता, शतह्रदा, वनमाला, वसुमती, हंसा, सुपर्णा, पंचगंगा, धनुष्मती, मणिवप्रा, सुब्रह्मभागा, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्योदा, नागवती, शिवा, शेवाळिनी, मणितटा, क्षीरदा, वरुणावती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कंधवाहा, सुरावती, कामोदा, पताका – या सर्व महानद्या आहेत. या नद्या गंगेइतक्या पवित्र मानल्या जातात आणि जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचे सर्व पाप नष्ट करतात. असंख्य लहान नद्या देखील आहेत. या नद्यांचे पाणी जे पितात, त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे होते. रुद्र म्हणतात – माझी भक्ती करू नका.

रुद्र उवाच । निसर्ग एष भद्राश्वानां कीर्तितः केतुमालानां विस्तरेण कथितं । नैषधस्याचलेनद्रस्य पश्चिमेन कुलाचलजनपदनद्यः कीर्त्यन्ते । तथा च विशाखकम्बलजयन्तकृष्णहरिताशोकवर्द्धमाना इत्येतेषां सप्तकुलपर्वतानां कोटिशः प्रसूतिः । तन्निवासिनो जनपदास्तन्नामान एव द्रष्टव्याः । तद्यथा सौरग्रामात्तसांतपो कृतसुराश्रवण कम्बलमाहेयाचलकूटवासमूलतपक्रौञ्चकृष्णाङ्गमणिपङ्कजचूडमलसोमीयसमुद्रान्तक कुरकुञ्चसुवर्णः तटककुह श्वेताङ्गकृष्णपाटविदकपिलकर्णिकमहिषकुब्जकरनाटमहोत्कटशुकनासगजभूमककुरञ्जन मनाहकिंकिसपार्णभौमकचोरकधूमजन्म अङ्गारजतीवनजीवलौकिलवाचां सहाङ्गमधुरेयशुकेचकेयश्रवणमत्त कासिकगोदावामकुलपञ्जावर्ज्जहमोदशअलक एते जनपदास्तत्पर्वतोत्था नदीः पिबन्ति । तद्यथा प्लक्षा महाकदम्बा मानसी श्यामा सुमेधा बहुला विवर्णा पुङ्खा माला दर्भवती भद्रानदी शुकनदी पल्लवा भीमा प्रभ़ञ्जना काम्बा कुशावती दक्षा कासवती तुङ्गा पुण्योदा चन्द्रावती सुमूलावती ककुद्मिनी विशाला करण्टका पीवरी महामाया महिषी मानुषी चण्डा एता नदीः प्रधानाः। शेषाः क्षुद्रनद्यः सहस्त्रशश्चेति

रुद्र म्हणाले : भद्राश्व लोकांचे स्वरूप सांगितले गेले आणि केतुमाळ प्रदेशाचा विस्तारही सांगितला. आता नैषध पर्वताच्या पश्चिमेला कुलाचल प्रदेशातील नद्यांची माहिती देतो. तिथे विशाख, कंबळ, जयंत, कृष्ण, हरित, अशोक आणि वर्धमान या सात कुलपर्वतांपासून असंख्य नद्या निर्माण होतात. त्या प्रदेशातील लोकांना त्या पर्वतांचीच नावे आहेत. उदा. सौरग्राम, तसांतप, कृतसुरश्रवण, कंबळमह, हेयचलकूट, वासमूल, तपक्रौंच, कृष्ण, अङ्गमणी, पंकजचूड, मलसोमिय, समुद्रांतक, कुरकुंच, सुवर्ण, तटकुह, श्वेतांग, कृष्णपाट, विदक, पिलकर्णी, कामहिष, कुब्ज, करणाट, महोत्कट, शुकनास, गजभूम, काकुरंजन, मनाह, किंकिस, पर्ण, भौमक, चोरक, धूमजन्म, अङ्ग, रजत, इवन, जीवळ, किलवाच, सहांग, मधुरेय, शुकेच, केयश्रवण, मत्त, काशी, गोदाव, अमकुलपंज, वर्ज्ज, हमोदा, सालक – हे सर्व लोक त्या पर्वतांवरून येणाऱ्या नद्यांचे पाणी पितात. मुख्य नद्या म्हणजे – प्लक्ष, महाकदंब, मानस, श्यामा, सुमेधा, बहुला, विवर्णा, पंखा, माला, दर्भवती, भद्रनदी, शुकनदी, पल्लव, भीमा, प्रभंजन, कांबा, कुशावती, दक्ष, कासवती, तुंगा, पुण्योदा, चंद्रवती, सुमूलावती, ककुद्मिनी, विशाल, करण्टक, पीवरी, महामाया, महिषी, मानुषी, चंडा – या प्रमुख नद्या आहेत. उर्वरित हजारो लहान नद्या आहेत.

तथा त्रिश्रृङ्गे च मणिकाञ्चनसर्वरत्नशिखरानुक्रमेण तस्य चोत्तरश्रृङ्गाद्दक्षिणसमुद्रान्ते चोत्तरकुरवः । वस्त्राण्याभरणानि च वृक्षेष्वेव जायन्ते क्षीरवृक्षाः क्षीरासवाः सन्ति। मणिभूमिः सुवर्णबालुका। तस्मिन् स्वर्गच्युताश्च पुरुषा वसन्ति त्रयोदशवर्षसहस्त्रायुषः । तस्यैव द्वीपस्य पश्चिमेन चतुर्योजनसहस्त्रमतिक्रम्य देवलोकाच्चन्द्रद्वीपो भवति योजनसहस्त्रपरिमण्डलः । तस्य मध्ये चन्द्रकान्तसूर्यकान्तनामानौ गिरिवरौ। तयोश्च मध्ये चन्द्रावती नाम महानदी अनेकवृक्षफलानेकनदीसमाकुला। एतत्कुरुवर्षं च । तस्योत्तरपार्श्वे समुद्रोर्मिमालाढ्यं पञ्चयोजनसहस्त्रमतिक्रम्य देवलोकात् सूर्यद्वीपो भवति योजनसहस्त्रपरिमण्डलः। तस्य मध्ये गिरिवरः शतयोजनविस्तीर्णस्तावदुच्छ्रितः। तस्मात्सूर्यावर्त्तनामा नदी निर्गता। तत्र च सूर्यस्याधिष्ठितम् तत्र सूर्यदैवत्यास्तद्वर्णाश्च प्रजा दशवर्षसहस्त्रायुषः। तस्य च द्वीपस्य पश्चिमेन चतुर्योजनसहस्त्रमतिक्रम्य समुद्रं दशयोजनसहस्त्रं परिमण्डलत्वेन द्वीपो रुद्राकरो नाम । तत्र च भद्रासनं वायोरनेकरत्नशोभितम्। तत्र विग्रहवान् वायुस्तिष्ठति। तपनीयवर्णाश्च प्रजाः पञ्चवर्षसहस्त्रायुषः ।। ८४.

त्याचप्रमाणे त्रिशृंग या प्रदेशात रत्न, सोने आणि विविध मौल्यवान दगडांनी सजलेली शिखरं आहेत. त्या प्रदेशाच्या उत्तरेकडील शिखरापासून दक्षिण समुद्रापर्यंत उत्तरेकुरू लोक वसलेले आहेत. तिथे झाडांवरच वस्त्रं आणि दागिने उगवतात; दूध देणारी झाडं आणि दूधासारखी मधुर द्रव्यंही मिळतात. जमिनीवर रत्नं आणि सोन्याचा वाळू पसरलेली आहे. तिथे स्वर्गातून आलेले लोक राहतात आणि त्यांचं आयुष्य तेरा हजार वर्षांचं असतं. या बेटाच्या पश्चिमेला, चार हजार योजन अंतरावर, देवांच्या प्रदेशात असलेला चंद्रद्वीप आहे, जो एक हजार योजन व्यासाचा गोलाकार आहे. त्याच्या मध्यभागी चंद्रकांत आणि सूर्यकांत नावाची दोन मोठी डोंगरं आहेत. या दोन्ही डोंगरांच्या मध्ये चंद्रावती नावाची मोठी नदी वाहते, जी अनेक फळझाडांनी आणि नद्या मिळून वेढलेली आहे. हेच कुरुवर्ष आहे. त्याच्या उत्तरेकडील समुद्राच्या पलीकडे, पाच हजार योजन अंतरावर, देवांच्या प्रदेशात सूर्यद्वीप आहे, जो एक हजार योजन व्यासाचा गोलाकार आहे. त्याच्या मध्यभागी एक मोठा पर्वत आहे, जो शंभर योजन रुंद आणि तितकाच उंच आहे. तिथून सूर्यावर्त नावाची नदी वाहते. तिथे सूर्याची पूजा केली जाते आणि तिथले लोक सूर्याच्या रंगाचे असून त्यांचं आयुष्य दहा हजार वर्षांचं आहे. या बेटाच्या पश्चिमेला, चार हजार योजन अंतरावर, समुद्राच्या पलीकडे, दहा हजार योजन व्यासाचा रुद्राकर नावाचा बेट आहे. तिथे वायूचं शुभ आसन आहे, जे अनेक रत्नांनी शोभलेलं आहे. तिथे वायू स्वतःच्या मूर्तीत वास करतो. तिथले लोक सोन्यासारख्या रंगाचे असून त्यांचं आयुष्य पाच हजार वर्षांचं आहे.

रुद्र उवाच । इयं भूपद्मव्यवस्था कथिता। इदानीं भारतं नवभेदं श्रृणुत। तद्यथा। इन्द्रः कसेरुः ताम्रवर्णो गभस्तिः नागद्वीपः सौम्यः गन्धर्वः वारुणः भातरं चेति। सागरसंवृतमेकैकं योजनसहस्त्रप्रमाणम्। तत्र च सप्त कुलपर्वता भवन्ति। तद्यथा। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान्नृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः। अन्ये च मन्दरशारदर्दुरकोलाहलसुरमैनाकवैद्युतवारन्धमपाण्डुरतुङ्गप्रस्थकृष्णगिरिजयन्तरैवतऋष्यमूकगोमन्तचित्रकूटश्रीचकोरकूटशैलकृतस्थल इत्येते क्षुद्रपर्वताः। शेषाः क्षुद्रतराः। तेषामार्या म्लेच्छा जनपदा वसन्ति। पिबन्ति चैतासु नदीषु पानीयम्। तद्यथा गङ्गा सिन्धु सरस्वती शतद्रु वितस्ता विपाशा चन्द्रभागा सरयू यमुना इरावती देविका कुहू गोमती धूतपापा बाहुदा दृषद्वती कौशिकी निस्वरा गण्डकी चक्षुष्मती लोहिता इत्येता हिमवत्पादनिर्गताः

रुद्र म्हणाले: आता पृथ्वीचं कमळासारखं स्वरूप सांगितलं. आता भारताचे नऊ भाग ऐका: इंद्र, कासेरू, ताम्रवर्ण, गभस्ती, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व, वारुण आणि भातर. प्रत्येक भाग सागराने वेढलेला असून त्याचं माप एक हजार योजन आहे. तिथे सात कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य आणि पारियात्र. याशिवाय मंदार, शारद, दर्दुर, कोलाहल, सुरम, मैनाक, वैद्युत, वरंधम, पांडुर, तुंगप्रस्थ, कृष्णगिरी, जयंत, रैवत, ऋष्यमूक, गोमंत, चित्रकूट, श्रीचकोर, कूट, शैल आणि कृतस्थळ हे लहान पर्वत आहेत. यापेक्षा लहान पर्वतांवर आर्य आणि म्लेच्छ लोक राहतात. ते तिथल्या नद्यांचं पाणी पितात. त्या नद्या म्हणजे: गंगा, सिंधू, सरस्वती, शतद्रू, वितस्ता, विपाशा, चंद्रभागा, सरयू, यमुना, इरावती, देविका, कुहू, गोमती, धुतपापा, बाहुदा, दृशद्वती, कौशिकी, निस्वरा, गंडकी, चक्षुष्मती, लोहिता — या सर्व नद्या हिमालयाच्या पायथ्यापासून उगम पावतात.

शोणा ज्योतीरथा नर्मदा सुरसा मन्दाकिनी दशार्णा चित्रकूटा तमसा पिप्पला करतोया पिशाचिका चित्रोत्पला विशाला वञ्जुला बालुका वाहिनी शुक्तिमती विरजा पङ्किनी रिरी कुहू इत्येता ऋक्षप्रसूताः। मणिजाला शुभा तापी पयोष्णीं शीघ्रोदा वेष्णा पाशा वैतरणी वेदी पाली कुमुद्वती तोया दुर्गा अन्त्या गिरा एता विन्ध्यपादोद्भवाः। गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा वञ्जुला तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी इत्येताः सह्यपादोद्भवाः

शोणा, ज्योतीरथ, नर्मदा, सुरसा, मंदाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटा, तमसा, पिप्पला, करतोया, पिशाचिका, चित्रोत्पला, विशाल, वंजुला, बालुका, वाहिनी, शुक्तिमती, विरजा, पंकिनी, रिरी, कुहू — या सर्व नद्या ऋक्ष पर्वतावरून उगम पावतात. मणिजाळा, शुभा, तापी, पयोष्णी, शीघ्रदा, वेष्णा, पाशा, वैतरणी, वेदी, पाळी, कुमुद्वती, तोया, दुर्गा, अंत्या, गिरा — या नद्या विंध्य पर्वतावरून उगम पावतात. गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेणा, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या, कावेरी — या नद्या सह्य पर्वतावरून उगम पावतात.

शतमाला ताम्रपर्णी पुष्पावती उत्पलावती इत्येता मलयजाः। त्रियामा ऋषिकुल्या इक्षुला त्रिविदा लाङ्गूलिनी वंशवरा महेन्द्रतनयाः। ऋषिका लूसती मन्दगामिनी पलाशिनी इत्येताः शुक्तिमत्प्रभवाः। एताः प्राधान्येन कुलपर्वतनद्यः। शेषाः क्षुद्रनद्यः। एष जम्बूद्वीपो योजनलक्षप्रमाणतः। अध्यायः ८६ अतः परं शाकद्वीपं निबोधत। जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणपरिणाहाल्लवणोदकश्च जम्बूद्वीपसमस्तेन द्विगुणावृतः। तत्र च पुण्या जनपदाश्चिरान्म्रियन्ते दुर्भिक्षजराव्याधिरहितश्च देशोऽयम्। सप्तैव कुलपर्वतास्तावत् तिष्ठन्ति तस्य चोभयतो लवणक्षीरोदधी व्यवस्थितौ। तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः। तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः। सैव चन्द्रेति कीर्त्तितः। तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति। तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः। सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः। तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते। तस्मिन् सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते। तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते। स एव केसरीत्युच्यते। ततश्च वायुः प्रवर्त्तते। गिरिनामान्येव वर्षाणि तद्यथा। उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि। तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः। तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः

शतमाळा, ताम्रपर्णी, पुष्पावती, उत्पलावती या मल्यय पर्वतावरून उगम पावतात. त्रियामा, ऋषिकुल्या, इक्षुला, त्रिविदा, लांगुलिनी, वंशवरा या महेंद्र पर्वताच्या कन्या आहेत. ऋषिका, लूसती, मंदगामिनी, पलाशिनी या शुक्तिमंत पर्वतावरून वाहतात. या मुख्य नद्या आहेत; उर्वरित नद्या लहान आहेत. हा जांबूद्वीप आहे, योजनेने एक लाख एवढा विस्तार असलेला. आता पुढे शाकद्वीपाचे वर्णन ऐका. जांबूद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आणि पूर्णपणे खार्या पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला हा द्वीप आहे. येथे पुण्यवान लोक दीर्घायुषी असतात, दुष्काळ, वार्धक्य किंवा रोग या देशात नसतात. या द्वीपात सात मुख्य पर्वत आहेत आणि दोन्ही बाजूंना खार्या आणि क्षीर समुद्र आहेत. पूर्वेकडे शैलेन्द्र नावाचा पर्वत आहे, त्याला उदय असेही म्हणतात. त्यापुढे जलधार नावाचा पर्वत आहे, त्याला चंद्र असेही म्हणतात. त्याचे पाणी इंद्र उचलून पाऊस पाडतो. त्यापुढे रैवतक नावाचा पर्वत आहे, त्याला नारद असेही म्हणतात. नारद पर्वतावरून अनेक प्रकारच्या प्रजांचा जन्म होतो, त्या सिद्ध म्हणून ओळखल्या जातात आणि आनंदाने खेळतात. त्यापुढे श्याम नावाचा पर्वत आहे, त्याला दुंदुभी असेही म्हणतात, तिथल्या लोकांचा वर्ण काळा आहे. त्यापुढे रजत नावाचा पर्वत आहे, त्याला शाक असेही म्हणतात. त्यापुढे अंबिकेय नावाचा पर्वत आहे, त्याला विभ्राजस किंवा केसरी असेही म्हणतात. तिथून वारा वाहू लागतो. पर्वतांची नावेच त्या प्रदेशांची नावे आहेत: उदय, सुकुमार, जलधार, क्षेम, महाद्रुम — ही मुख्य नावे आहेत; इतर पर्वतांना दुसरी नावे आहेत. या द्वीपाच्या मध्यभागी शाकवृक्ष आहे आणि तिथे सात मोठ्या नद्या आहेत, प्रत्येकाला दोन नावे आहेत: सुकुमारी, कुमारी, नंदा, वेणिका, धेनू, इक्षुमती, गभस्ती.

अथ तृतीयं कुशद्वीपं श्रृणुत। कुशद्वीपेन क्षीरोदः परिवृतः शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन। तत्रापि सप्त कुलपर्वताः। सर्वे च द्विनामानः। तद् यथा --- कुमुदविद्रुमेति च सोच्यते। उन्नतो हेमपर्वतः सैव। बलाहको द्युतिमान् सैव। तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्। कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः। तथा षष्ठो महिषनामा स एव हरिरित्युच्यते। तत्राग्निर्वसति। सप्तमस्तु ककुद्मान् नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते। इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः। कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते। उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति। बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति।द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति। कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम। वृत्तिमत् तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम्। ककुद्मतः कपिलं तदेव संख्यातं नाम। इत्येतानि वर्षाणि। तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः। प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते। द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति। तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते। चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते। विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव। वर्णा षष्ठी सैव विभावरी। महती सप्तमी सैव धृतिः। एताः प्रधानाः शेषाः क्षुदनद्यः। इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः। शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः। तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्बः। एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन

आता तिसऱ्या कुशद्वीपाचे वर्णन ऐका. कुशद्वीप क्षीर समुद्राने वेढलेला असून, शाकद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे. येथेही सात मुख्य पर्वत आहेत आणि प्रत्येकाला दोन नावे आहेत: कुमुद, विद्रुम, उन्नत, हेमपर्वत, बलाहक, द्युतिमान, द्रोण, पुष्पवान, कंक, कुशेशय, महिष, हरि, ककुद्मान, मंदार. हे पर्वत कुशद्वीपात स्थिर आहेत. प्रत्येक पर्वताच्या प्रदेशाला दोन नावे आहेत: कुमुदाचा प्रदेश श्वेत, उन्नताचा लोहित, बलाहकाचा जीमूत, द्रोणाचा हरित, कंकाचा ककुद्मान, महिषाचा प्रभाकर, ककुद्मानाचा कपिल. या प्रदेशांची नावे आहेत. येथे दोन नावे असलेल्या नद्या आहेत: प्रताप, प्रवेश; शिवा, यशोदा; पित्रा, कृष्णा; हरादिनी, चंद्रा; विद्युत, शुक्ला; वर्णा, विभावरी; महती, धृति. या मुख्य नद्या आहेत; उर्वरित लहान नद्या आहेत. हा कुशद्वीपाचा विस्तार आहे. शाकद्वीप त्याच्या दुप्पट आहे आणि तसेच वर्णन केले आहे. या द्वीपाच्या मध्यभागी मोठा कुशाचा कोंब आहे. कुशद्वीप दधिमंड समुद्राने वेढलेला आहे, जो क्षीर समुद्राच्या दुप्पट आहे.

रुद्र उवाच । अथ क्रौञ्चं भवति चतुर्थं कुशद्वीपाद् द्विगुणमानतः समुद्रः क्रौञ्चेन द्विगुणेनावृतः। तस्मिंश्च सप्तैव प्रधानपर्वताः। प्रथमः कौञ्चो विद्युल्लतो रैवतो मानसः सैव पावकः। तथैवान्धकारः सैवाच्छोदकः। देवावृत्तो स च सुरापो भण्यते। ततो देविष्ठः स एव काञ्चनश्रृङ्गो भवति। देवनन्दात्परो गोविन्दः, द्विविन्द इति। ततः पुण्डरीकः सैव तोषाशयः। एते सप्त रत्नमयाः पर्वताः क्रीञ्चद्वीपे व्यवस्थिताः। सर्वे च परस्परेणोच्छ्रयाः। तत्र वर्षाणि तथा क्रौञ्चस्य कुशलो देशः सैव माधवः स्मृतः वामनस्य मनोऽनुगः सैव संवर्तकस्ततोष्णवान् सोमप्रकाशः। ततः पावकः सैव सुदर्शनः। तथा चान्धकारः सैव संमोहः। ततो मुनिदेशः स च प्रकाशः। ततो दुन्दुभिः सैवानर्थ उच्यते। तत्रापि सप्तैव नद्यः।। ८७.

रुद्र म्हणाले: आता चौथा द्वीप म्हणजे क्रौंच, जो कुशद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे आणि त्यालाही समुद्राने दोन पट वेढले आहे. येथे सात मुख्य रत्नमय पर्वत आहेत: क्रौंच, विद्युल्लता, रैवत, मानस, पावक, अंधकार, अच्छोदक, देवावृत, सुराप, देवीष्ठ, कांचनशृंग, देवनंद, गोविंद, द्विविंद, पुंडरीक, तोषाशय. हे सात पर्वत क्रौंचद्वीपात स्थिर आहेत आणि प्रत्येक एकापेक्षा एक उंच आहे. येथे प्रदेशांची नावे अशी आहेत: क्रौंचाचा देश कुशल किंवा माधव, वामनाचा मनोनुग किंवा संवर्तक, तोष्णवान, सोमप्रकाश; पावकाचा सुदर्शन; अंधकाराचा सम्मोह; मुनीदेशाचा प्रकाश; दुण्डुभीचा अनर्थ. येथेही सात नद्या आहेत.

गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याती, पुंडरीका आणि गंगा — या सात नद्या प्रसिद्ध आहेत. गौरीला पुष्पवाहा असेही म्हणतात; कुमुदवतीला ताम्रवती; संध्येला सुखवाहा; मनोजवेला क्षिप्रदा; ख्यातीला गोबहुला; पुंडरीकाला चित्रवेगा. उर्वरित नद्या लहान आहेत. क्रौंचद्वीप तुपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, त्याला शाल्मल असेही म्हणतात.

घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थिस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः। तत्र च पर्वताः। सुमहान् पीतःशातकौम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति। अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते। शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्विगुणेन गोमेदेनावृतः। तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव। एकस्य तावत्तावसरः। अपरश्च कुमुद इति। समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः। तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः। तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च। स्वादोदकेनावृतम्। ततश्च कटाहम्। एतत् पृथिव्याः प्रमाणम्। ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम्। एवंविधानामण्डानां परिसंख्या न विद्यते। एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति। एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः ।। ८८.

शाल्मल द्वीप घृताच्या समुद्राने वेढलेले आहे, त्याचे क्षेत्रफळही दुप्पट आहे. तिथे सात मुख्य पर्वत आहेत, तितकीच प्रदेश आणि नद्या आहेत. त्या पर्वतांची नावे — सुमहान, पीत, शातकौंभ, सर्वगुणसुवर्ण, रोहित, सुमनस, कुशल, जांबूनद आणि वैद्युत — हेच कुलपर्वत आणि प्रदेश आहेत. पुढे सहावे गोमेढ द्वीप सांगतो. जसे शाल्मल सुरोद समुद्राने वेढले आहे, तसेच सुरोदही दुप्पट आकाराच्या गोमेढाने वेढले आहे. तिथे दोन मुख्य पर्वत आहेत — एक तावसर आणि दुसरा कुमुद. ऊसाच्या रसाचा समुद्र दुप्पट आकाराच्या पुष्कराने वेढलेला आहे. तिथे पुष्कर नावाच्या प्रदेशात मानस नावाचा पर्वत आहे. तो प्रदेश दोन भागांत विभागलेला आहे आणि गोड पाण्याने वेढलेला आहे. त्यानंतर काठ येतो. हीच पृथ्वीची माप आणि ब्रह्मांडाचा विस्तार काठापर्यंत आहे. अशा जगांची गणना नाही. प्रत्येक कल्पात भगवान नारायण वराह रूपात रसातळात प्रवेश करून, आपल्या एका दात्याने ही सर्व जगं वर काढून स्थिर करतात. अशा प्रकारे पृथ्वीचा मार्ग आणि विस्तार सांगितला. तुम्हा सर्वांना शुभ होवो; मी आता कैलास या माझ्या निवासस्थानी जातो, हे द्विजांनो.