वराहपुराणम्

रुद्र म्हणाले: आता दक्षिण दिशेला असलेल्या पर्वतदऱ्या, जिथे सिद्ध लोक वावरतात, त्यांचे वर्णन करतो. शिशिर आणि पतंग या पर्वतांच्या मध्ये पांढरी भूमी आहे, जिथे मोगऱ्याच्या वेलींनी पाने गाळली आहेत आणि झाडे तुरळक आहेत. इक्शुक्षेप शिखरावर झाडांनी सजलेले, रम्य असे उडुंबराचे वन आहे, जिथे पक्ष्यांचे थवे नेहमी वावरतात.

तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यो वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस्तच्च शतयोजनमेकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण़्रीकैः समन्ततः सहस्त्रपत्रैरविरलैरलंकृतं महत् सरोऽनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् । ।। ८०.

तेथे स्वच्छ, गोड आणि भरपूर पाणी असलेल्या अनेक नद्या वाहतात. तिथे कर्दम प्रजापतींचे आश्रम आहे, जिथे अनेक ऋषी वावरतात. ते वन पूर्णपणे गोल आहे आणि शंभर योजनांचे आहे. त्याचप्रमाणे, ताम्राभ आणि पतंग पर्वतांच्या मध्ये, शंभर योजन रुंद आणि दुप्पट लांब, सर्वत्र तरुण सूर्यासारख्या कमळांनी आणि असंख्य पाकळ्यांनी सजलेले, अनेक सिद्ध आणि गंधर्वांनी वसलेले एक मोठे सरोवर आहे.

तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितस्तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमनामा विद्याधरराजः शतसहस्त्रपरीवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति

त्या सरोवराच्या मध्यभागी एक मोठे शिखर आहे, जे शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद आहे, आणि विविध धातू-रत्नांनी अलंकृत आहे. त्यावर रत्नांच्या प्राकारांनी आणि तोरणांनी सजलेली भव्य रस्ता आहे. तिथे विद्यााधरांचे मोठे नगर आहे, जिथे पुलोमा नावाचा विद्यााधरांचा राजा शंभर हजार अनुयायांसह राहतो. तसेच, विखाखाचल आणि श्वेत पर्वत यांच्या मध्ये एक सरोवर आहे. त्याच्या पूर्व किनारी मोठे आंब्याचे वन आहे, जिथे सुवर्णासारखी, अतिशय सुगंधी आणि मोठ्या कुंभाएवढी फळे सर्वत्र लागलेली आहेत. देव, गंधर्व आणि इतरही तिथे राहतात.

बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधाररत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च

तिला बिल्वस्थळी असे म्हणतात. तिथे फळे प्रवाळासारखी दिसतात आणि ती खाली पडल्याने जमिन ओलसर होते. त्या स्थळी गुप्त गंधर्व वगैरे, जे बिल्वफळ खातात, वावरतात. तसेच, वसुधारा आणि रत्नधारा यांच्या मध्ये, सतत फुलणारे, सुगंधी किंशुकांचे वन आहे, जे तीस योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब आहे; त्याचा सुगंध शंभर योजनांपर्यंत पसरतो. तिथे सिद्ध लोक राहतात आणि पाण्याचीही सोय आहे.

तिथे आदित्य देवतेचे मोठे स्थान आहे. प्रत्येक महिन्याच्या सुरुवातीला सूर्य, प्रजापती, तिथे अवतरतो. देव आणि इतर त्याला काळाचा निर्माता म्हणून वंदन करतात. तसेच, पंचकूट आणि कैलास यांच्या मध्ये, एक हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद, हंसासारख्या शुभ्र रंगाची, लहान जीवांना अगम्य, स्वर्गाच्या पायऱ्यांसारखी भूमी आहे.

अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिता गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकं भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृता सती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः। बृहस्पतेस्तद्वनम्।। तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता

आता पश्चिम दिशेला असलेल्या पर्वतदऱ्यांचे वर्णन करतो. सुपार्श्व आणि शिखी पर्वत यांच्या मध्ये, सर्व बाजूंनी शंभर योजनांची, कायम गरम आणि स्पर्शास कठीण अशी खडकाळ भूमी आहे. तिच्या मध्यभागी तीस योजन रुंद गोलाकार जागा आहे, जिथे अग्निचे स्थान आहे. तिथे सर्व काळ जळणाशिवाय जळणारा, लोकांचा संहार करणारा, भगवंत संवार्तक अग्नी प्रज्वलित असतो. कुमुद आणि अंजन पर्वत यांच्या मध्ये, शंभर योजन रुंद, सर्व जीवांना अगम्य, पिवळ्या फळांनी आच्छादलेली आतुलुंगस्थळी नावाची भूमी आहे. तिथे सिद्धांनी वास केलेला पवित्र ह्रद आणि बृहस्पतीचे वन आहे. तसेच, पिवळ्या आणि पांढऱ्या पर्वतांच्या मध्ये, अनेक शेकडो योजन लांब मोठी दरी आहे, जिथे मोठमोठ्या कमळांनी आणि मधमाशांच्या गुंजनाने शोभा आली आहे.

तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोरपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशोवृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्त्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्याऽनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति

तेथे परमेश्वर विष्णूचे श्रेष्ठ स्थान आहे. तसेच, पांढऱ्या आणि फिकट रंगाच्या दोन मोठ्या पर्वतांच्या मध्ये, तीस योजन रुंद आणि नव्वद योजन लांब, झाडांशिवाय खडकाळ प्रदेश आहे. तिथे एक स्वच्छ तलाव आहे, त्याच्या काठावर झाडे आणि भूमीवर कमळे आहेत, विविध जातीच्या कमळांनी सजलेली आहे. त्या तलावाच्या मध्यभागी पाच योजन आकाराचा मोठा वडाचे झाड आहे. तिथे निळ्या वस्त्रातील महेश्वर देव, यक्ष वगैरेंच्या पूजेला पात्र होऊन राहतो. सहस्त्रशिखर आणि कुमुद पर्वत यांच्या मध्ये, पन्नास योजन लांब आणि वीस योजन रुंद, इक्शुक्षेप शिखराएवढे उंच, अनेक पक्ष्यांनी वावरलेले शिखर आहे, जिथे विविध फळे आणि मधुर रसांनी शोभा आलेली आहे. तिथे इंद्राचा दिव्य इच्छेने बांधलेला मोठा आश्रम आहे. तसेच, शंखकूट आणि ऋषभ यांच्या मध्ये, पुरुषस्थळी नावाची रम्य भूमी आहे, जी अनेक योजन लांब असून, बिल्वाएवढ्या सुगंधी कंकोलक फळांनी युक्त आहे. तिथे पुरुषाच्या हाताएवढे मोठे, मदाने भरलेले हत्ती आणि इतर प्राणी राहतात.

तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्र्ाक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता ।तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् ।दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद् विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः

कपिंजल आणि नाग पर्वत यांच्या मध्ये, दोनशे योजन लांब-रुंद आणि शंभर योजन क्षेत्रफळाची भूमी आहे, जी विविध वने, द्राक्षे, खजूर, अनेक झाडे, वेलींनी आणि अनेक सरोवरांनी युक्त आहे. पुष्कर आणि महामेघ यांच्या मध्ये, साठ योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब, तळहातासारखी सपाट, झाडे व वेली नसलेली मोठी भूमी आहे. तिच्या बाजूला चार मोठी वने आणि सरोवरे आहेत, प्रत्येक अनेक योजनांची आहेत. दहा, पाच, सात, आठ, तीस, वीस योजनांची काही भूमी आणि दऱ्या आहेत. त्यापैकी काही पर्वतांच्या नाशामुळे अत्यंत भीषण आहेत.

रुद्र उवाच । अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते । तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम् । तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम् । तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः । तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च । १ तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि । ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः । महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि । पञ्चदशसहस्त्राणि किन्नराणां ख्यातानि । तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः । पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः । तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि । चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः । ते च बिलप्रवेशाः बिलेषु वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः । वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं । त्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम् । उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम् । २ एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः । वृषभाङ्को महादेवः शंकरो योगिनां वरः अनेकगणभूतकोटिसहस्त्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः । ३ वसुधाररत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया । पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति । एकश्रृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः। गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति । ४ वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् । चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः । तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति । तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुरराक्षसाः पञ्चकूटेदानवाः शतश्रृङ्गेयक्षाणां पुरशतम् । ५ ताम्राभे तक्षकस्यपुरशतम् । विशखपर्वते गुहस्यायतनम् । श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम् । हरिकूटे हरिर्देवः । कुमुदे किन्नरावासः । अञ्जने महोरगाः । सहस्त्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः । पुराणां सहस्त्रमेकं हेममालिनाम् मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु। एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः । मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते । तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम् । तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः । आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः । तत्र चान्यत् त्रिंशद्योजनमण्डलं पुरम् सैंहिकेयानाम् । तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते । पुरं च कालकेयानां तत्रैव । तथा चान्तरतटेऽन्येसुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योजनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरम् कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः । अथातः कैलासवर्णको भवति। कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतम् भुवनमालाभिव्याप्तम् । तस्याश्च मध्ये सभा । तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति । धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च । तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति । तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः । तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी । तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः । तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति । पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः । तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम् । तेषु च महामालिसुनेत्र चक्रादयो नायकाः । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम् । तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम् । तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहस्संवृत्तः । तपश्च कृतवती गौरी । किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम् । तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शंकरेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम् । तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम् । यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम् । तत्र च कार्तिकेयस्य शरद्वनम् । पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम । तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्त्राण्याश्रमाणां हि भवति । तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं श्रृणुत । तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य । तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि । तस्य गिरेर्मूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति । तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम । तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् । तथा च वह्न्यायतनम् । मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः । ६ उत्तरे च श्रृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि । पूर्वे नारायणस्यायतनम् । मध्ये ब्रह्मणः । शंकरस्य पश्चिमे । तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुछे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति।।७ इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः । तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैदूर्यमानः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः । इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते । इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता । एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते

रुद्र म्हणाले: आता पर्वतांवरील देवतांच्या निवासस्थानांचे वर्णन करतो. शांत नावाच्या पर्वती महेंद्राचे क्रीडास्थान आहे. तिथे देवराजाचे पारिजातक वृक्षांचे वन आहे. त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला कुंजर नावाचा पर्वत आहे. त्यावर दानवांची आठ प्राचीन नगरे आहेत. तसेच, वज्रक नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती राक्षसांची अनेक प्राचीन नगरे आहेत; त्यांना नीलक असे म्हणतात, ते इच्छानुरूप रूप धारण करणारे आहेत. महानिल पर्वती विद्यााधरांची प्राचीन नगरे आहेत. तिथे पंधरा हजार प्रसिद्ध किन्नरांची नगरे आहेत. तिथे देवदत्त, चंद्र इत्यादी राजे किन्नरांचे अभिमानी शासक आहेत. ती नगरे सुवर्णाची असून, भूमिगत प्रवेशद्वारे आहेत. चंद्रोदय नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती नागांचे निवासस्थान आहे. त्यांचे भूमिगत प्रवेशद्वारे गुहांमध्ये आहेत, आणि दानवेंद्र आपापल्या प्रदेशात स्थिर आहेत. वेणुमती पर्वती विद्यााधरांची तीन नगरे आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब-रुंद. उलूकरोम, महावेत्र इत्यादी विद्यााधरांचे राजे तिथे राहतात. प्रत्येक पर्वताधिपतीवर गरुड स्वतः उपस्थित असतो. कुंजर नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती पशुपती नेहमीच राहतो. वृषभधारी महादेव, शंकर, योग्यांमध्ये श्रेष्ठ, असंख्य गणभूतांचा अधिपती, आदिपुरुष तिथे स्थिर आहे. वसुधारा पर्वती पुष्पवंत आणि वसूंनी वास केलेला आहे. वसुधारा आणि रत्नधारा यांच्या शिखरांवर आठ आणि सात नगरे वसूंनी व सप्तर्षींनी वसविलेली आहेत. एकशृंग नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती प्रजापती, चार मुखांचा ब्रह्मा यांचे स्थान आहे. गजपर्वती, पंचमहाभूतांनी वेढलेली, भगवती स्वतः राहते. वसुधारा पर्वती ऋषी, सिद्ध, विद्यााधरांचे निवासस्थान आहे. तिथे चौर्याऐंशी नगरे आहेत, भव्य प्राकार व तोरणांनी युक्त. अनेक पर्वत नावाच्या पर्वती गंधर्व, युद्धकुशल, राहतात; त्यांचा अधिपती राजराजैकपिंगल आहे. पंचकूट आणि शतशृंग पर्वती सुर, राक्षस, दानवांची नगरे आहेत; यक्षांची शंभर नगरे आहेत. ताम्राभ पर्वती तक्षकाची शंभर नगरे आहेत. विशाख पर्वती गुहाचे निवासस्थान आहे. श्वेतोदय नावाच्या श्रेष्ठ पर्वती गंधर्वांचे भव्य भवन आहे. हरिकूट पर्वती हरि देव आहे. कुमुद पर्वती किन्नरांचे वसतीस्थान आहे. अंजन पर्वती महोरग (महासर्प) राहतात. सहस्त्रशिखर पर्वती उग्रकर्मा दैत्यांचे निवासस्थान आहे. हेममालिनांचे एक हजार प्राचीन नगरे आहेत. मुकुट पर्वतीच्या पंखावर चार निवासस्थान आहेत. अशा प्रकारे मेरू पर्वती देवतांचे निवासस्थान आहे. मर्यादा पर्वती देवकूटावर नगररचनेचे वर्णन आहे. त्यावर शंभर योजन अंतरावर गरुडाचा जन्मस्थान आहे. त्याच्या बाजूला तीस योजन रुंद व चाळीस योजन लांब सात गंधर्वांची नगरे आहेत; ते अग्निपुत्र नावाने प्रसिद्ध आहेत. तिथेच तीस योजन परीघाचे सैंखिकेयांचे नगर आहे. देवकूट पर्वती देवर्षींच्या कृत्यांचे दर्शन होते. कालकेयांचे नगरही तिथे आहे. तसेच, दक्षिणेकडील उतारावर सुनान नावाचे नगर आहे, ते तीस योजन रुंद आणि बासष्ट योजन लांब, इच्छानुरूप रूप धारण करणाऱ्यांचे आहे. हेमकूटच्या मध्यभागी महादेवाचा वड आहे. आता कैलासाचे वर्णन सांगतो. कैलासाच्या उतारावर शंभर योजन लांब प्रदेश आहे, जो भुवनमाळेने अलंकृत आहे. त्याच्या मध्यभागी सभा आहे. तिथे तत्पुष्कर नावाचे विमान आहे. ते धनदाचे निवासस्थान आहे. तिथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद, महानिधी ही मोठी धनसंपत्ती राहतात. तिथे चंद्रादी लोकपालांचे निवासस्थान आहे. तिथे मंदाकिनी नावाची नदी वाहते, तसेच कनकमंदा आणि मंदा नावाच्या नद्या आहेत. तिथे इतरही नद्या आहेत. पूर्वेकडील बाजूला शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद दहा गंधर्वांची नगरे आहेत; त्यात सकुबाहु, हरिकेश, चित्रसेन इत्यादी राजे आहेत. पश्चिमेकडील शिखरावर ऐंशी योजन लांब आणि चाळीस योजन रुंद प्रत्येकी अशी चाळीस यक्षांची नगरे आहेत; त्यात महामाळी, सुनेत्र, चक्र हे प्रमुख आहेत. दक्षिणेकडील बाजूला कुंजदरीच्या गुहांत, समुद्रापर्यंत, किन्नरांची शंभर नगरे आहेत; त्यात द्रुम, सुग्रीव इत्यादी शंभर राजे आहेत. तिथेच रुद्र आणि उमा यांचा विवाह झाला. गौरीने तप केले, आणि रुद्राने किरात रूप धारण करून तिथेच वास्तव्य केले. तिथेच सोम आणि शंकर यांनी जंबुद्वीपाचे दर्शन घेतले. तिथे अनेक किन्नर आणि गंधर्वांनी गाणे गायलेले, अनेक फुलांच्या वेलींनी सजलेले उमावन आहे, जिथे महेश्वराने अर्धनारीनर रूप प्राप्त केले. तिथे कार्तिकेयाचे शरदवन आहे. पुष्प आणि चित्रक्रौंच यांच्या मध्ये कार्तिकेयाचा अभिषेक झाला; त्याच्या पूर्वेकडील उतारावर सिद्ध, मुनींचा वास असलेला कलापग्राम आहे. तिथे मार्कंडेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालक इत्यादी महर्षींचे हजारो आश्रम आहेत. आता पश्चिमेकडील पर्वतराज निशधाचा भाग ऐका. त्याच्या मध्य शिखरावर विष्णू आणि महादेवाचे स्थान आहे. त्याच्या उत्तरेकडील उतारावर लांब नावाचे, राक्षसांचे, तीस योजन रुंद, मोठे नगर आहे. दक्षिणेकडील बाजूला भूमिगत नगर आहे. प्रभेदकाच्या पश्चिमेला देव, दानव, सिद्धांची प्राचीन नगरे आहेत. त्या पर्वतीच्या शिखरावर मोठी सोमशिला आहे. पौर्णिमेला तिथे सोम स्वतः उतरतो. उत्तरेकडील बाजूला त्रिकूट नावाचे शिखर आहे. तिथे कधी कधी ब्रह्मा राहतो. तसेच, अग्न्याचे स्थान आहे, जिथे मूर्तिमंत अग्नी देवांनी पूजला जातो.

रुद्र उवाच । अथ नदीनामवतारं श्रृणुत । आकाशसमुद्रो यः कीर्त्यते सामाख्यस् तस्मादाकाशगामिनी नदी प्रवृत्ता । सा चानवरतमिन्द्रगजेन क्षोभ्यते । सा च चतुरशीतिसहस्त्रोच्छ्राया । सा मेरोः सुदर्शनं करोति । सा च मेरुकूटतटान्तेभ्यः प्रस्खलिता चतुर्धा संजाता । षष्टिं च योजनसहस्त्रं निरालम्बा पतमाना प्रदक्षिणमनुसरन्ती चतुर्द्धा जगाम । सीता चालकनन्दा चक्षुर्भद्रा चेति नामभिः । यथोद्देशं सा चानेकशतसहस्त्रपर्वतानां दारयन्ती गां गतेति गङ्गेत्युच्यते अथ गन्धमादनपार्श्वेऽमरगण्डिका वर्ण्यते । एकत्रिंशद्योजनसहस्त्राणि आयामः चतुःशतविस्तीर्णम्। तत्र केतुमालाः सर्वे जनपदाः । कृष्णवर्णाः पुरुषा महाबलिनः । उत्पलवर्णाः स्त्रियः शुभदर्शनाः । तत्र च महावृक्षाः पनसाः सन्ति । तत्रेश्वरो ब्रह्मपुत्रस्तिष्ठति । तत्रोदपानाच्च जरारोगविवर्जिता वर्षायुतायुषश्च नराः । माल्यवतः पूर्वपार्श्वे पूर्वगण्डिका एकश्रृङ्गाद्योजनसहस्त्राणि मानतस्तत्र च भद्राश्वा नाम जनपदाः भद्रसालवनं च तत्र व्यवस्थितम् । कालाम्रवृक्षाः पुरुषाः श्वेताः पद्मवर्णिनः स्त्रियः कुमुदवर्णा दशवर्षसहस्त्राणि तेषामायुः । तत्र च पञ्च कुलपर्वताः । तद्यथा शैलवर्णः मालाख्यः कोरजश्च त्रिपर्णः नीलश्चेति तद्विनिर्गताः। तदम्भःस्थितानां देशानां तान्येव नामानि । ते च देशा एता नदीः पिबन्ति। तद्यथा सीता सुवाहिनी हंसवती कासा महाचक्रा चन्द्रवती कावेरी सुरसा शाखावती इन्द्रवती अङ्गारवाहिनी हरितोया सोमावर्ता शतह्रदा वनमाला वसुमती हंसा सुपर्णा पञ्चगङ्गा धनुष्मती मणिवप्रा सुब्रह्मभागा विलासिनी कृष्णतोया पुण्योदा नागवती शिवा शेवालिनी मणितटा क्षीरोदा वरुणावती विष्णुपदी महानदी हिरण्यस्कन्धवाहा सुरावती कामोदा पताकाश्चेत्येता महानद्यः । एताश्च गङ्गासमाः कीर्तिताः। आजन्मान्तं पापं विनाशयन्ति । क्षुद्रनद्यश्च कोटिशः। ताश्च नदीर्ये पिबन्ति ते दशवर्षसहस्त्रायुषः। रुद्रोमाभक्ता इति

रुद्र म्हणाले : आता नद्यांचा अवतार ऐका. आकाशसमुद्र म्हणून ओळखला जाणारा जो समुद्र आहे, त्यातून आकाशातून वाहणारी नदी निर्माण झाली. ती नदी नेहमी इंद्राच्या हत्तीमुळे अस्वस्थ राहते. तिची उंची चौर्‍याऐंशी हजार आहे. ती मेरू पर्वतावर सुंदर दृश्य निर्माण करते. मेरूच्या शिखराच्या कडेकडून ती नदी चार भागांत विभागली गेली. ती आधार न घेता साठ हजार योजन खाली पडली आणि मेरूला प्रदक्षिणा घालत चार दिशांना गेली. त्या चार नद्यांची नावे आहेत – सीता, अलकानंदा, चक्षुभद्रा आणि अजून एक. या नद्या त्यांच्या मार्गानुसार असंख्य पर्वत फोडून पृथ्वीवर पोहोचतात, म्हणून त्यांना गंगा असे म्हणतात. पुढे, गंधमादन पर्वताच्या बाजूला अमरगंडिका नावाची नदी आहे, तिची लांबी एकतीस हजार योजन आणि रुंदी चारशे योजन आहे. तिथे सर्व केतुमाळ लोक राहतात; तिथले पुरुष काळे व बलवान, स्त्रिया कमळासारख्या रंगाच्या व सुंदर आहेत. तिथे मोठे फणसाचे वृक्ष आहेत. तिथला स्वामी ब्रह्मदेवाचा पुत्र आहे. तिथल्या विहिरींमुळे लोकांना म्हातारपण व रोग लागत नाहीत आणि त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते. मल्यवत पर्वताच्या पूर्वेला पूर्वगंडिका नावाची नदी आहे, ती एका शिखरापासून हजार योजन लांब आहे. तिथे भद्राश्व नावाचे लोक आणि भद्रसाल नावाचे वन आहे. तिथले पुरुष पांढरे, स्त्रिया कुमुदासारख्या, आणि त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते. तिथे पाच कुलपर्वत आहेत – शैलवर्ण, मालाख्य, कोरज, त्रिपर्ण आणि नील. या पर्वतांवरून जे प्रदेश निर्माण झाले आहेत, त्यांना त्याच पर्वतांची नावे आहेत. या प्रदेशातील लोक त्या नद्यांचे पाणी पितात. त्या नद्यांची नावे – सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्रा, चंद्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखावती, इंद्रवती, अङ्गारवाहिनी, हरितोया, सोमावर्ता, शतह्रदा, वनमाला, वसुमती, हंसा, सुपर्णा, पंचगंगा, धनुष्मती, मणिवप्रा, सुब्रह्मभागा, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्योदा, नागवती, शिवा, शेवाळिनी, मणितटा, क्षीरदा, वरुणावती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कंधवाहा, सुरावती, कामोदा, पताका – या सर्व महानद्या आहेत. या नद्या गंगेइतक्या पवित्र मानल्या जातात आणि जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचे सर्व पाप नष्ट करतात. असंख्य लहान नद्या देखील आहेत. या नद्यांचे पाणी जे पितात, त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे होते. रुद्र म्हणतात – माझी भक्ती करू नका.

रुद्र उवाच । निसर्ग एष भद्राश्वानां कीर्तितः केतुमालानां विस्तरेण कथितं । नैषधस्याचलेनद्रस्य पश्चिमेन कुलाचलजनपदनद्यः कीर्त्यन्ते । तथा च विशाखकम्बलजयन्तकृष्णहरिताशोकवर्द्धमाना इत्येतेषां सप्तकुलपर्वतानां कोटिशः प्रसूतिः । तन्निवासिनो जनपदास्तन्नामान एव द्रष्टव्याः । तद्यथा सौरग्रामात्तसांतपो कृतसुराश्रवण कम्बलमाहेयाचलकूटवासमूलतपक्रौञ्चकृष्णाङ्गमणिपङ्कजचूडमलसोमीयसमुद्रान्तक कुरकुञ्चसुवर्णः तटककुह श्वेताङ्गकृष्णपाटविदकपिलकर्णिकमहिषकुब्जकरनाटमहोत्कटशुकनासगजभूमककुरञ्जन मनाहकिंकिसपार्णभौमकचोरकधूमजन्म अङ्गारजतीवनजीवलौकिलवाचां सहाङ्गमधुरेयशुकेचकेयश्रवणमत्त कासिकगोदावामकुलपञ्जावर्ज्जहमोदशअलक एते जनपदास्तत्पर्वतोत्था नदीः पिबन्ति । तद्यथा प्लक्षा महाकदम्बा मानसी श्यामा सुमेधा बहुला विवर्णा पुङ्खा माला दर्भवती भद्रानदी शुकनदी पल्लवा भीमा प्रभ़ञ्जना काम्बा कुशावती दक्षा कासवती तुङ्गा पुण्योदा चन्द्रावती सुमूलावती ककुद्मिनी विशाला करण्टका पीवरी महामाया महिषी मानुषी चण्डा एता नदीः प्रधानाः। शेषाः क्षुद्रनद्यः सहस्त्रशश्चेति

रुद्र म्हणाले : भद्राश्व लोकांचे स्वरूप सांगितले गेले आणि केतुमाळ प्रदेशाचा विस्तारही सांगितला. आता नैषध पर्वताच्या पश्चिमेला कुलाचल प्रदेशातील नद्यांची माहिती देतो. तिथे विशाख, कंबळ, जयंत, कृष्ण, हरित, अशोक आणि वर्धमान या सात कुलपर्वतांपासून असंख्य नद्या निर्माण होतात. त्या प्रदेशातील लोकांना त्या पर्वतांचीच नावे आहेत. उदा. सौरग्राम, तसांतप, कृतसुरश्रवण, कंबळमह, हेयचलकूट, वासमूल, तपक्रौंच, कृष्ण, अङ्गमणी, पंकजचूड, मलसोमिय, समुद्रांतक, कुरकुंच, सुवर्ण, तटकुह, श्वेतांग, कृष्णपाट, विदक, पिलकर्णी, कामहिष, कुब्ज, करणाट, महोत्कट, शुकनास, गजभूम, काकुरंजन, मनाह, किंकिस, पर्ण, भौमक, चोरक, धूमजन्म, अङ्ग, रजत, इवन, जीवळ, किलवाच, सहांग, मधुरेय, शुकेच, केयश्रवण, मत्त, काशी, गोदाव, अमकुलपंज, वर्ज्ज, हमोदा, सालक – हे सर्व लोक त्या पर्वतांवरून येणाऱ्या नद्यांचे पाणी पितात. मुख्य नद्या म्हणजे – प्लक्ष, महाकदंब, मानस, श्यामा, सुमेधा, बहुला, विवर्णा, पंखा, माला, दर्भवती, भद्रनदी, शुकनदी, पल्लव, भीमा, प्रभंजन, कांबा, कुशावती, दक्ष, कासवती, तुंगा, पुण्योदा, चंद्रवती, सुमूलावती, ककुद्मिनी, विशाल, करण्टक, पीवरी, महामाया, महिषी, मानुषी, चंडा – या प्रमुख नद्या आहेत. उर्वरित हजारो लहान नद्या आहेत.