वराहपुराणम्

रुद्र म्हणाले: आता दक्षिण दिशेला असलेल्या पर्वतदऱ्या, जिथे सिद्ध लोक वावरतात, त्यांचे वर्णन करतो. शिशिर आणि पतंग या पर्वतांच्या मध्ये पांढरी भूमी आहे, जिथे मोगऱ्याच्या वेलींनी पाने गाळली आहेत आणि झाडे तुरळक आहेत. इक्शुक्षेप शिखरावर झाडांनी सजलेले, रम्य असे उडुंबराचे वन आहे, जिथे पक्ष्यांचे थवे नेहमी वावरतात.

तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यो वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस्तच्च शतयोजनमेकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण़्रीकैः समन्ततः सहस्त्रपत्रैरविरलैरलंकृतं महत् सरोऽनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् । ।। ८०.

तेथे स्वच्छ, गोड आणि भरपूर पाणी असलेल्या अनेक नद्या वाहतात. तिथे कर्दम प्रजापतींचे आश्रम आहे, जिथे अनेक ऋषी वावरतात. ते वन पूर्णपणे गोल आहे आणि शंभर योजनांचे आहे. त्याचप्रमाणे, ताम्राभ आणि पतंग पर्वतांच्या मध्ये, शंभर योजन रुंद आणि दुप्पट लांब, सर्वत्र तरुण सूर्यासारख्या कमळांनी आणि असंख्य पाकळ्यांनी सजलेले, अनेक सिद्ध आणि गंधर्वांनी वसलेले एक मोठे सरोवर आहे.

तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितस्तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमनामा विद्याधरराजः शतसहस्त्रपरीवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति

त्या सरोवराच्या मध्यभागी एक मोठे शिखर आहे, जे शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद आहे, आणि विविध धातू-रत्नांनी अलंकृत आहे. त्यावर रत्नांच्या प्राकारांनी आणि तोरणांनी सजलेली भव्य रस्ता आहे. तिथे विद्यााधरांचे मोठे नगर आहे, जिथे पुलोमा नावाचा विद्यााधरांचा राजा शंभर हजार अनुयायांसह राहतो. तसेच, विखाखाचल आणि श्वेत पर्वत यांच्या मध्ये एक सरोवर आहे. त्याच्या पूर्व किनारी मोठे आंब्याचे वन आहे, जिथे सुवर्णासारखी, अतिशय सुगंधी आणि मोठ्या कुंभाएवढी फळे सर्वत्र लागलेली आहेत. देव, गंधर्व आणि इतरही तिथे राहतात.

बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधाररत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च

तिला बिल्वस्थळी असे म्हणतात. तिथे फळे प्रवाळासारखी दिसतात आणि ती खाली पडल्याने जमिन ओलसर होते. त्या स्थळी गुप्त गंधर्व वगैरे, जे बिल्वफळ खातात, वावरतात. तसेच, वसुधारा आणि रत्नधारा यांच्या मध्ये, सतत फुलणारे, सुगंधी किंशुकांचे वन आहे, जे तीस योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब आहे; त्याचा सुगंध शंभर योजनांपर्यंत पसरतो. तिथे सिद्ध लोक राहतात आणि पाण्याचीही सोय आहे.

तिथे आदित्य देवतेचे मोठे स्थान आहे. प्रत्येक महिन्याच्या सुरुवातीला सूर्य, प्रजापती, तिथे अवतरतो. देव आणि इतर त्याला काळाचा निर्माता म्हणून वंदन करतात. तसेच, पंचकूट आणि कैलास यांच्या मध्ये, एक हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद, हंसासारख्या शुभ्र रंगाची, लहान जीवांना अगम्य, स्वर्गाच्या पायऱ्यांसारखी भूमी आहे.

अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिता गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकं भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृता सती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः। बृहस्पतेस्तद्वनम्।। तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता

आता पश्चिम दिशेला असलेल्या पर्वतदऱ्यांचे वर्णन करतो. सुपार्श्व आणि शिखी पर्वत यांच्या मध्ये, सर्व बाजूंनी शंभर योजनांची, कायम गरम आणि स्पर्शास कठीण अशी खडकाळ भूमी आहे. तिच्या मध्यभागी तीस योजन रुंद गोलाकार जागा आहे, जिथे अग्निचे स्थान आहे. तिथे सर्व काळ जळणाशिवाय जळणारा, लोकांचा संहार करणारा, भगवंत संवार्तक अग्नी प्रज्वलित असतो. कुमुद आणि अंजन पर्वत यांच्या मध्ये, शंभर योजन रुंद, सर्व जीवांना अगम्य, पिवळ्या फळांनी आच्छादलेली आतुलुंगस्थळी नावाची भूमी आहे. तिथे सिद्धांनी वास केलेला पवित्र ह्रद आणि बृहस्पतीचे वन आहे. तसेच, पिवळ्या आणि पांढऱ्या पर्वतांच्या मध्ये, अनेक शेकडो योजन लांब मोठी दरी आहे, जिथे मोठमोठ्या कमळांनी आणि मधमाशांच्या गुंजनाने शोभा आली आहे.

तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोरपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशोवृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्त्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्याऽनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति

तेथे परमेश्वर विष्णूचे श्रेष्ठ स्थान आहे. तसेच, पांढऱ्या आणि फिकट रंगाच्या दोन मोठ्या पर्वतांच्या मध्ये, तीस योजन रुंद आणि नव्वद योजन लांब, झाडांशिवाय खडकाळ प्रदेश आहे. तिथे एक स्वच्छ तलाव आहे, त्याच्या काठावर झाडे आणि भूमीवर कमळे आहेत, विविध जातीच्या कमळांनी सजलेली आहे. त्या तलावाच्या मध्यभागी पाच योजन आकाराचा मोठा वडाचे झाड आहे. तिथे निळ्या वस्त्रातील महेश्वर देव, यक्ष वगैरेंच्या पूजेला पात्र होऊन राहतो. सहस्त्रशिखर आणि कुमुद पर्वत यांच्या मध्ये, पन्नास योजन लांब आणि वीस योजन रुंद, इक्शुक्षेप शिखराएवढे उंच, अनेक पक्ष्यांनी वावरलेले शिखर आहे, जिथे विविध फळे आणि मधुर रसांनी शोभा आलेली आहे. तिथे इंद्राचा दिव्य इच्छेने बांधलेला मोठा आश्रम आहे. तसेच, शंखकूट आणि ऋषभ यांच्या मध्ये, पुरुषस्थळी नावाची रम्य भूमी आहे, जी अनेक योजन लांब असून, बिल्वाएवढ्या सुगंधी कंकोलक फळांनी युक्त आहे. तिथे पुरुषाच्या हाताएवढे मोठे, मदाने भरलेले हत्ती आणि इतर प्राणी राहतात.