वराहपुराणम्

अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्या वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्त्यमानांस्तत्त्वेन श्रृणुध्वं गदतो मम ।। ७८.

अरुणोदयाच्या जे पर्वत पूर्वेकडील म्हणून ओळखले जातात, त्यांची नावे मी तुम्हाला सांगतो आहे, ती लक्षपूर्वक ऐका.

विकङ्को मणिश्रृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ।। ७८.

विकंक, मणिशृंग, सुपात्र, मोठा उपल, महानिल, कुंभ, सुबिंदु आणि मदन ही पर्वतांची नावे आहेत.

वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ।। ७८.

वेणुनद्ध, सुमेद, निषध आणि देवपर्वत हे श्रेष्ठ आणि पवित्र पर्वत आहेत; तसेच इतर उत्तम डोंगरही आहेत.

पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ।। ७८.

मंदराच्या पूर्वेला सिद्ध पर्वत असून, ते आनंदाने भरलेले आहेत; मानस सरोवराच्या दक्षिणेला महान डोंगर आहेत.

ये कीर्त्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान् निबोधत । शैलस्त्रिशिरश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ।। ७८.

मी ज्या पर्वतांची नावे तुम्हाला सांगितली, ती नीट लक्षात घ्या: शैलस्त्री, शिशिर आणि तो सर्वोच्च पर्वत.

कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ।। ७८.

कपी, शतमक्ष, तुरग, सानुमान, ताम्राह, विष आणि श्वेतोदन हा पर्वत अशी नावे आहेत.

समूलश्चैव सरलो रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाश्रृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ।। ७८.

समूल, सरळ, रत्नकेतू, एकमूल, महाशृंग, गजमूल आणि शावक हे पर्वत आहेत.

पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तरा ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ।। ७८.

पंचशैल, कैलास आणि हिमवान हे सर्वोच्च पर्वत आहेत; आता उत्तरेकडील महान पर्वतांची माहिती ऐका.

कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ।। ७८.

कपिल, पिंगल, भद्र, सरस हा महान पर्वत, कुमुद, मधुमान, गर्जन आणि मर्कट ही नावे आहेत.

कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्त्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः श्रृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ।। ७८.

कृष्ण, पांडव, सहस्रशिर, पारियात्र, शैलेन्द्र, शृंगवान हे पश्चिमेकडील प्रसिद्ध आणि तेजस्वी पर्वत आहेत.

महाभद्रस्य सरस उत्तरेण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिता विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ।। ७८.

महाभद्र सरोवराच्या उत्तरेला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, जे पर्वत आहेत, त्यांची माहिती मी सांगतो, नीट ऐका.

हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ।। ७८.

हंसकूट हा महान पर्वत, वृषहंस, कपिंजल, शैलेन्द्र आणि इंद्रशैल या सानुदार पर्वतांची नावे आहेत.

नीलः कनकश्रृङ्गश्च शतश्रृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ।। ७८.

नील, कनकशृंग, शतशृंग, पुष्कर, मेघशैल, विरजा, जारुचि आणि शैलेन्द्र हे उत्तरेकडील पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

इत्येतेषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ।। ७८.

अशा या उत्तरेकडील प्रमुख पर्वतांमध्ये, त्यांच्या अनुक्रमाने, मैदाने, आतील दऱ्या आणि सरोवरे यांची माहिती ऐका.

रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ।। ७९.

रुद्र म्हणाले: महान पर्वताच्या आणि कुमुद पर्वताच्या सीमेच्या मध्ये, पक्ष्यांनी समृद्ध अशा दऱ्यात, विविध प्राण्यांनी वसलेले स्थान आहे.

त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ।। ७९.

तेथे एक सुंदर सरोवर आहे, ज्याची लांबी तीनशे योजन आणि रुंदी शंभर योजन आहे. त्याचे पाणी निर्मळ व दिव्य आहे, आणि ते पाहायला अतिशय रमणीय आहे.

द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्त्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ।। ७९.

त्या सरोवरात सुगंधी कमळांनी, जे ड्रोणाच्या आकाराचे आहेत, आणि हजारो पाकळ्या असलेल्या मोठ्या कमळांनी शोभा आलेली आहे.

देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ।। ७९.

देव, दानव, गंधर्व आणि महान सर्प यांच्या वासाने ते पवित्र सरोवर, ज्याचे नाव श्रीसर आहे, इथे-तिथे उजळून निघाले आहे.

प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ।। ७९.

ते सरोवर स्वच्छ पाण्याने भरलेले असून सर्व जीवांसाठी आश्रयस्थान आहे. त्या कमळवनाच्या मध्यभागी एक मोठे कमळ उभे आहे.

कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ।। ७९.

त्याच्या असंख्य पाकळ्या उगवत्या सूर्याच्या तेजाने चमकत आहेत, नेहमीच गोड फुललेले आणि हळुवारपणे गोलाकार फिरणारे आहे.

चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन् मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ।। ७९.

सुंदर केसरांच्या गुच्छांनी समृद्ध आणि मदमस्त भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादलेले, त्या कमळाच्या मध्यभागी भगवती श्री स्वतः कायम वास करते; खरोखर लक्ष्मी तिथे मूर्त स्वरूपात निवास करते, यात शंका नाही.

सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलं रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ।। ७९.

त्या सरोवराच्या काठावर, सिद्धांनी नेहमी पूजिलेले, नेहमी फुलांनी व फळांनी भरलेले एक मोठे व सुंदर बिल्ववृक्षांचे वन आहे.

शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्चशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्त्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ।। ७९.

हे वन शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब आहे. अर्धा क्रोश उंच शिखरे असलेल्या मोठ्या वृक्षांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले आहे, ज्यांच्या हजारो फांद्या आणि विशाल खोडे आहेत.

फलैः सहस्त्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ।। ७९.

त्याची फळे हजारोंइतकी असतात, काही हिरवी, काही फिकट रंगाची, सुगंधी आणि अमृतासारख्या चवीची, आणि प्रत्येक फळ ढोलाएवढ्या आकाराचे असते.

शीर्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ७९.

गळून पडलेल्या आणि पडत असलेल्या फळांनी भूमी व वनाचा अंतर्भाग व्यापलेला आहे. हे स्थान सर्व लोकांत 'श्रीवन' म्हणून प्रसिद्ध आहे.

देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ।। ७९.

हे वन आठही दिशांतून देव व इतरांनी भरलेले आहे, आणि बिल्वफळे खाणाऱ्या पुण्यवान ऋषी-मुनींनी सेविलेले आहे. तिथे श्री नेहमी सिद्धांच्या समूहाने वेढलेली आहे.

एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ।। ७९.

प्रत्येक पर्वतराज आणि रत्नशिखर यांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब अंतर आहे.

विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ।। ७९.

त्या ठिकाणी एक निर्मळ कमळवन आहे, जेथे सिद्ध व चारण नेहमी येतात. तिथे लक्ष्मीने धरलेले फूल नेहमीच तेजस्वी चमकत असते.

अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ।। ७९.

ते वन मोठ्या खोडांच्या व अर्धा क्रोश उंच शिखरांच्या वृक्षांनी वेढलेले आहे. त्यांच्या फुललेल्या फांद्यांच्या शिखरांमुळे ते वन सोनेरी चमकत आहे.