वराहपुराणम्

महाकुम्भप्रमाणैश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धमनोज्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ।। ७७.

तो वृक्ष मोठ्या घड्याळाएवढ्या फुलांनी, पूर्ण उमललेल्या केसरांनी आणि सर्व ऋतूंमध्ये उमलणाऱ्या, मनमोहक सुवासिक फुलांनी शोभलेला आहे.

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्त्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ।। ७७.

सर्व बाजूंनी लोकांनी आणि जगांनी वेढलेला हा वृक्ष, हजार योजनांपेक्षा अधिक अंतरापर्यंत आपला सुगंध पसरवतो.

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवाञ्छ्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ।। ७७.

भद्राश्व नावाचा हा वृक्ष पावसाच्या पर्वतावर जन्मलेला आहे, प्रसिद्ध, सुंदर आणि तेजस्वी, महान वृक्षांमध्ये श्रेष्ठ आहे, जिथे हृषीकेश स्वतः सिद्धांच्या समूहासह पूजिला जातो.

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ।। ७७.

त्या शुभ कदंब वृक्षावर, अश्वमुख असलेल्या हरिने अनेक वेळा त्याच्या शिखरावर जाऊन उत्तम चामर प्राप्त केला.

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ।। ७७.

त्या प्रदेशाकडे सर्व द्विपदांचा अधिपती असलेल्या त्याने पाहिले, आणि त्याच्या नावावरून त्या प्रदेशाला भद्राश्व असे नाव पडले, यात शंका नाही.

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफला महाशाखोपशोभिता ।। ७७.

दक्षिणेकडील, देवांनी पूजिलेल्या पर्वताच्या शिखरावर जांभू नावाचा वृक्ष आहे, जो लगेचच फुलं आणि फळं देतो, आणि मोठ्या फांद्यांनी शोभतो.

तस्या ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ।। ७७.

त्या वृक्षाची फळं अतिशय मोठी, गोड आणि मऊ आहेत, अमृतासारखी लागणारी, आणि ती पर्वताच्या शिखरावर पडतात.

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ।। ७७.

त्या श्रेष्ठ पर्वतावरून जांभूनदी नावाची दिव्य नदी वाहते, जी त्या फळांचा रस वाहून नेते.

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ।। ७७.

तेथे जांभूनद नावाचं सोनं उत्पन्न होतं, जे अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे, देवांसाठी अतुलनीय अलंकार आहे आणि पापांचा नाश करणारे आहे.

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ।। ७७.

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि गुह्यक यांनी जांभूळाच्या फळातून वाहणारा, अमृतासारखा रस पिला.

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूर्लोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ।। ७७.

ती जांभूळ झाड दक्षिण भागातील मानचिन्ह आहे, ती सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे; तिच्या नावावरून माणसे या भूमीला जांबूद्वीप म्हणतात.

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः श्रृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ।। ७७.

विपुल या महान पर्वताच्या दक्षिण बाजूला, श्रृंग नावाचे एक मोठे व थोर अश्वत्थ झाड उगवले होते.

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः । कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः ।। ७७.

ते झाड उंच असून त्याचा खोड मोठा आहे, अनेक जीवांचे निवासस्थान आहे, आणि ते सुंदर, शुभ, सर्व ऋतूंमध्ये आनंददायक व कुंभाएवढ्या आकाराची फळे लावते.

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ।। ७७.

ते झाड केतुमाल लोकांचे मानचिन्ह आहे, देव आणि गंधर्व यांच्याद्वारे सेविले जाते; तिथे त्याला केतुमाल असे प्रसिद्ध नाव आहे. आता, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, त्या नावाचा अर्थ ऐका.

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्चिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ।। ७७.

क्षीरसागर मंथन झाल्यावर त्या झाडाच्या खोडावर माळा ठेवण्यात आल्या; इंद्राने त्या चिह्नावर माळ घातल्यामुळे ते केतुमाल म्हणून ओळखले जाऊ लागले. म्हणून, हे चिन्ह असलेला तो प्रदेश केतुमाल म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सुपार्श्वस्योत्तरे श्रृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ।। ७७.

सुपार्श्व पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर, वट नावाचे एक महान झाड आहे, त्याचा खोड रुंद असून ते तीन योजनांच्या परिसरात पसरले आहे.

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ।। ७७.

ते झाड सर्व बाजूंनी माळा, हार आणि विविध फुलांच्या गुच्छांनी सजलेले आहे, त्याच्या फांद्या लोंबकळत असून, सिद्ध लोक तेथे येतात.

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ।। ७७.

त्याला नेहमीच सोन्यासारखी, कुंभासारखी लोंबकळणारी फळे लागतात; हेच उत्तरेकुरूंचे मानचिन्ह असलेले झाड आहे.

सनत्कुमारावरजा मानसा ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ।। ७७.

तेथे ब्रह्मदेवाच्या मनातून जन्मलेले, सनत्कुमाराचे लहान भाऊ, असे सात थोर कुरु प्रसिद्ध आहेत.

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ।। ७७.

त्या ठिकाणी, दृढ ज्ञान असलेल्या, विकाररहित महान आत्म्यांनी वास केलेला, नाश होईपर्यंत टिकणारा आणि सनातन असा लोक आहे, असे सांगितले जाते.

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तराः कुरवः सदा ।। ७७.

त्या सात थोर आत्म्यांच्या नावाने ओळखला जाणारा हा प्रदेश, स्वर्गात आणि पृथ्वीवर, नेहमीच उत्तरेकुरू म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ।। ७८.

रुद्र म्हणाले: आता मी चार मुख्य पर्वतांची नावे आणि त्यांची क्रमाने माहिती सांगतो, जे रम्य आहेत आणि पक्ष्यांच्या कूजनाने गूंजतात.

अनेकपक्षियुक्तात्मश्रृङ्गाणि सुबहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ।। ७८.

त्यांना अनेक शिखरे आहेत, विविध पक्ष्यांनी सजलेली आहेत, आणि देव व त्यांच्या दिव्य स्त्रियांसोबत खेळण्याची ठिकाणे आहेत.

किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ।। ७८.

किंनरांच्या गाण्याचा गूंज असलेली, थंड, मंद आणि सुगंधी वाऱ्यांनी सुशोभित, ही पर्वते अधिकच सुंदर आहेत.

चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः श्रृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ।। ७८.

हे निष्पाप लोकांनो, त्या चारही दिशांना उजळून निघालेल्या पर्वतांची नावे ऐका: पूर्वेला चित्ररथ, दक्षिणेला गंधमादन, दोन्ही ठिकाणी स्वच्छ जल असून, त्यांच्या प्रभावाने ते नऊ भागांत विभागलेले आहेत.

वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ।। ७८.

त्या भागांतील वनांत, देवतांच्या स्त्रिया आनंदाने विविध ठिकाणी खेळतात.

अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतिर्थानि महापुण्यजलानि च ।। ७८.

ते प्रदेश रम्य आहेत, पक्ष्यांच्या कूजनाने गूंजतात, रत्नांनी सजलेली तीर्थस्थाने आहेत आणि तेथे पुण्यदायी पाणी आहे.

अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ।। ७८.

अनेक जलयंत्रांच्या आवाजांनी मोठ्या ध्वनींची गूंज ऐकू येते; झाडांच्या फांद्या खाली लोंबकळत असून, त्यावर पक्ष्यांचे आणि मधमाश्यांचे थवे सतत किलबिलाट करतात.

कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ।। ७८.

कमळ, नीलकमळ आणि काहलारांनी सजलेली सरोवरे त्या चारही पर्वतांमध्ये, वेगवेगळ्या गुणांनी युक्त अशा ठिकाणी, दिसतात.