वराहपुराणम्

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्त्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ।। ७७.

तेथे पर्वतराज मेरूच्या मुळाचा घेर अठ्ठेचाळीस हजार योजन आहे, असे सांगितले जाते.

तेषां गिरिसहस्त्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ।। ७७.

त्या असंख्य पर्वतांमध्ये अनेक उंच पर्वत आहेत, आणि प्रत्येक आठ दिशांमध्ये पुन्हा शुभ अशी सीमा दर्शवणारी पर्वतश्रेणी आहे.

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतानेतानष्टानाहुर्मनीषिणः ।। ७७.

पूर्व दिशेला जठर आणि देवकूट हे दोन पर्वत आहेत; हे दोन्ही पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेला पसरलेले असून त्या प्रदेशात वसलेले आहेत. ज्ञानी लोक या पर्वतांना आठही दिशांची सीमा मानतात.

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि श्रृणुध्वं गदतस्तु तान् ।। ७७.

जो मेरू पर्वत आहे, ज्याला सोन्याचा पर्वत म्हणतात, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्याचे आधारस्तंभ मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ।। ७७.

मेरूच्या चारही दिशांना चार मोठे आधार आहेत, ज्यामुळे सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी स्थिर आहे आणि हलत नाही.

दशयोजनसाहस्त्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ।। ७७.

त्यापैकी प्रत्येकाचा रुंदी दहा हजार योजन इतका सांगितला आहे, ते आडवे आणि उभे अशा दोन्ही प्रकारे बांधलेले असून, हरीताळाच्या रेषांनी सुशोभित आहेत.

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः ।ऽ अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ।। ७७.

ते मनःशिला आणि सुवर्ण यांच्या दगडांनी, तसेच मौल्यवान रत्नांनी सजवलेले आहेत; अनेक सिद्धांच्या निवासस्थानांनी आणि रम्य खेळाच्या जागांनी उजळलेले आहेत.

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ।। ७७.

मेरूच्या पूर्वेला मंदर, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला विपुल, आणि उत्तरेला सुपार्श्व हे पर्वत आहेत.

तेषां श्रृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ।। ७७.

या चारही पर्वतांच्या शिखरांवर चार महान वृक्ष उभे आहेत, जेथे देव, दैत्य आणि अप्सरा यांच्यासह सर्व गुणांनी युक्त आहेत.

मन्दरस्य गिरेः श्रृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ।। ७७.

मंदर पर्वताच्या शिखरावर कदंब नावाचा वृक्ष आहे, ज्याच्या फांद्या लांब आणि खाली लोंबकळणाऱ्या आहेत, तो पवित्र कदंब वृक्ष आहे.

महाकुम्भप्रमाणैश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धमनोज्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ।। ७७.

तो वृक्ष मोठ्या घड्याळाएवढ्या फुलांनी, पूर्ण उमललेल्या केसरांनी आणि सर्व ऋतूंमध्ये उमलणाऱ्या, मनमोहक सुवासिक फुलांनी शोभलेला आहे.

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्त्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ।। ७७.

सर्व बाजूंनी लोकांनी आणि जगांनी वेढलेला हा वृक्ष, हजार योजनांपेक्षा अधिक अंतरापर्यंत आपला सुगंध पसरवतो.

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवाञ्छ्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ।। ७७.

भद्राश्व नावाचा हा वृक्ष पावसाच्या पर्वतावर जन्मलेला आहे, प्रसिद्ध, सुंदर आणि तेजस्वी, महान वृक्षांमध्ये श्रेष्ठ आहे, जिथे हृषीकेश स्वतः सिद्धांच्या समूहासह पूजिला जातो.

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ।। ७७.

त्या शुभ कदंब वृक्षावर, अश्वमुख असलेल्या हरिने अनेक वेळा त्याच्या शिखरावर जाऊन उत्तम चामर प्राप्त केला.

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ।। ७७.

त्या प्रदेशाकडे सर्व द्विपदांचा अधिपती असलेल्या त्याने पाहिले, आणि त्याच्या नावावरून त्या प्रदेशाला भद्राश्व असे नाव पडले, यात शंका नाही.

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफला महाशाखोपशोभिता ।। ७७.

दक्षिणेकडील, देवांनी पूजिलेल्या पर्वताच्या शिखरावर जांभू नावाचा वृक्ष आहे, जो लगेचच फुलं आणि फळं देतो, आणि मोठ्या फांद्यांनी शोभतो.

तस्या ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ।। ७७.

त्या वृक्षाची फळं अतिशय मोठी, गोड आणि मऊ आहेत, अमृतासारखी लागणारी, आणि ती पर्वताच्या शिखरावर पडतात.

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ।। ७७.

त्या श्रेष्ठ पर्वतावरून जांभूनदी नावाची दिव्य नदी वाहते, जी त्या फळांचा रस वाहून नेते.

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ।। ७७.

तेथे जांभूनद नावाचं सोनं उत्पन्न होतं, जे अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे, देवांसाठी अतुलनीय अलंकार आहे आणि पापांचा नाश करणारे आहे.

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ।। ७७.

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि गुह्यक यांनी जांभूळाच्या फळातून वाहणारा, अमृतासारखा रस पिला.

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूर्लोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ।। ७७.

ती जांभूळ झाड दक्षिण भागातील मानचिन्ह आहे, ती सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे; तिच्या नावावरून माणसे या भूमीला जांबूद्वीप म्हणतात.

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः श्रृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ।। ७७.

विपुल या महान पर्वताच्या दक्षिण बाजूला, श्रृंग नावाचे एक मोठे व थोर अश्वत्थ झाड उगवले होते.

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः । कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः ।। ७७.

ते झाड उंच असून त्याचा खोड मोठा आहे, अनेक जीवांचे निवासस्थान आहे, आणि ते सुंदर, शुभ, सर्व ऋतूंमध्ये आनंददायक व कुंभाएवढ्या आकाराची फळे लावते.

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ।। ७७.

ते झाड केतुमाल लोकांचे मानचिन्ह आहे, देव आणि गंधर्व यांच्याद्वारे सेविले जाते; तिथे त्याला केतुमाल असे प्रसिद्ध नाव आहे. आता, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, त्या नावाचा अर्थ ऐका.

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्चिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ।। ७७.

क्षीरसागर मंथन झाल्यावर त्या झाडाच्या खोडावर माळा ठेवण्यात आल्या; इंद्राने त्या चिह्नावर माळ घातल्यामुळे ते केतुमाल म्हणून ओळखले जाऊ लागले. म्हणून, हे चिन्ह असलेला तो प्रदेश केतुमाल म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सुपार्श्वस्योत्तरे श्रृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ।। ७७.

सुपार्श्व पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर, वट नावाचे एक महान झाड आहे, त्याचा खोड रुंद असून ते तीन योजनांच्या परिसरात पसरले आहे.

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ।। ७७.

ते झाड सर्व बाजूंनी माळा, हार आणि विविध फुलांच्या गुच्छांनी सजलेले आहे, त्याच्या फांद्या लोंबकळत असून, सिद्ध लोक तेथे येतात.

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ।। ७७.

त्याला नेहमीच सोन्यासारखी, कुंभासारखी लोंबकळणारी फळे लागतात; हेच उत्तरेकुरूंचे मानचिन्ह असलेले झाड आहे.

सनत्कुमारावरजा मानसा ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ।। ७७.

तेथे ब्रह्मदेवाच्या मनातून जन्मलेले, सनत्कुमाराचे लहान भाऊ, असे सात थोर कुरु प्रसिद्ध आहेत.