वराहपुराणम्

सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ । तया तिरस्कृता वाऽपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ।। ७५.

ती नदी अमरावती नगरीतून वाहते, चंद्रासारखी प्रकाशमान आहे; ती जेव्हा झाकते, तेव्हा सूर्य, चंद्र आणि ताऱ्यांचे समूहही लपतात.

उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः । तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ।। ७५.

जे श्रेष्ठ द्विज उगवत्या आणि मावळत्या वेळी, संध्याकाळी सेवा करतात, ते सर्व द्विज आणि आठही श्रेष्ठ पर्वतांना संतुष्ट करतात.

परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ।। ७५.

ती फिरणारी तेजस्वी ज्योत रुद्र आणि इंद्र यांच्या दृष्टीने शुभ मानली जाते.

रुद्र उवाच । तस्यैव मेरोः पूर्वे तु देशे परमवर्चसे । चक्रवाटपरिक्षिप्ते नानाधातुविराजिते ।। ७६.

रुद्र म्हणाले: मेरूच्या पूर्वेकडील त्या तेजस्वी प्रदेशात, पर्वतांच्या वलयाने वेढलेले, विविध धातूंनी उजळलेले असे एक सुंदर स्थान आहे.

तत्र सर्वामरपुरं चक्रवाटसमुद्धतम् । दुर्धर्षं बलदृप्तानां देवदानवरक्षसाम् । तत्र जाम्बूनदमयः सुप्राकारः सुतोरणः ।। ७६.

त्या ठिकाणी सर्व अमरांची नगरी पर्वतांच्या वलयात उभी आहे. देव, दानव आणि राक्षस यांच्या गर्विष्ठ बळालाही ती अभेद्य आहे. तेथे जांबूनद सोन्याचे भक्कम भिंती आणि भव्य प्रवेशद्वार आहेत.

तस्याप्युत्तरपूर्वे तु देशे परमवर्चसे । अलोकजनसंपूर्णा विमानशतसंकुला ।। ७६.

त्या नगरीच्या ईशान्य दिशेला देखील तेजस्वी, प्रकाशमान लोकांनी भरलेली आणि शेकडो विमानांनी गजबजलेली अशी जागा आहे.

महावापिसमायुक्ता नित्यं प्रमुदिता शुभा । शोभिता पुष्पशबलैः पताकाध्वजमालिनी ।। ७६.

तेथे मोठ्या तलावांनी युक्त, नेहमी आनंदी आणि मंगलमय, फुलांच्या राशी आणि पताका-ध्वजांनी सजलेली अशी नगरी आहे.

देवैर्यक्षोप्सरोभिश्च ऋषिभिश्च सुशोभिता । पुरन्दरपुरी रम्या समृद्धा त्वमरावती ।। ७६.

देव, यक्ष, अप्सरा आणि ऋषी यांनी शोभलेली, रम्य आणि समृद्ध अशी पुरंदराची नगरी अमरावती म्हणून ओळखली जाते.

तस्या मध्येऽमरावत्या वज्रवैदूर्यवेदिका । त्रैलोक्यगुणविख्याता सुधर्मा नाम वै सभा ।। ७६.

अमरावतीच्या मध्यभागी वज्र आणि वैडूर्याने बनवलेली, तीनही लोकांत प्रसिद्ध अशी 'सुधर्मा' नावाची सभा आहे.

तत्रास्ते श्रीपतेः श्रीमान् सहस्त्राक्षः शचीपतिः । सिद्धादिभिः परिवृतः सर्वाभिर्देवयोनिभिः ।। ७६.

तेथे श्रीपतिचा तेजस्वी, हजार डोळ्यांचा, शचीपती विराजमान आहे. त्याच्या सभोवती सिद्ध आणि इतर देववंशीय मंडळी आहेत.

तत्र चैव सुवंशः स्याद् भास्करस्य महात्मनः । साक्षात् तत्र सुराध्यक्षः सर्वदेवनमस्कृतः ।। ७६.

तेथेच भास्कर या महात्म्याचा श्रेष्ठ वंश आहे. सर्व देवांनी पूजला जाणारा देवांचा अधिपतीही तिथे आहे.

तस्याश्च दिक्षु विस्तीर्णा तत्तद्गुणसमन्विता । तेजोवती नाम पुरी हुताशस्य महात्मनः ।। ७६.

त्या नगरीच्या दिशांना, वेगवेगळ्या गुणांनी युक्त, विशाल अशी 'तेजोवती' नावाची अग्नी या महात्म्याची नगरी आहे.

तत्तद्गुणवती रम्या पुरी वैवस्वतस्य च । नाम्ना संयमनी नाम पुरी त्रैलोक्यविश्रुता ।। ७६.

तशीच, स्वतःच्या गुणांनी सुंदर असलेली, वैवस्वताची 'संयमनी' नावाची, तीनही लोकांत प्रसिद्ध अशी नगरी आहे.

तथा चतुर्थे दिग्भागे नैर्ऋताधिपतेः शुभा । नाम्ना कृष्णावती नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ।। ७६.

तसेच, चौथ्या दिशेला, नैऋत्याधिपतीच्या 'कृष्णावती' नावाची, विद्वान विरूपाक्षाची मंगलमय नगरी आहे.

पञ्चमे ह्युत्तरपुटे नाम्ना शुद्धवती पुरी । उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ।। ७६.

पाचव्या, उत्तरेकडील भागात, 'शुद्धवती' नावाची, जलाधिपती महात्मा वरुणाची प्रसिद्ध नगरी आहे.

तथा पञ्चोत्तरे देवस्वस्योत्तरपुटे पुरी । वायोर्गन्धवती नाम ख्याता सर्वगुणोत्तरा ।। ७६.

तसेच, उत्तरेकडील शेवटच्या भागात, देवस्वामी वायूची 'गंधवती' नावाची, सर्व गुणांत श्रेष्ठ अशी नगरी आहे.

तस्योत्तरपुटे रम्या गुह्यकाधिपतेः पुरी । नाम्ना महोदया नाम शुभा वैदूर्यवेदिका ।। ७६.

त्याच्या उत्तरेकडील भागात, गुह्यकाधिपतीची 'महोदया' नावाची, वैडूर्याच्या वेदिकेने शोभलेली मंगलमय नगरी आहे.

तथाष्टमेऽन्तरपुटे ईशानस्य महात्मनः । पुरी मनोहरा नाम भूतैर्नानाविधैर्युता । पुष्पैर्धन्यैश्च विविधैर्वनैराश्रमसंस्थितैः ।। ७६.

आठव्या अंतरभागात, महात्मा ईशानाची 'मनोहरा' नावाची नगरी आहे. ती विविध जीवांनी, फुलांनी, धान्यांनी, वनांनी आणि आश्रमांनी सजलेली आहे.

प्रार्थ्यते देवलोकोऽयं स स्वर्ग इति कीर्तितः ।। ७६.

हा देवांचा लोक सर्वांना हवासा वाटतो आणि 'स्वर्ग' म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर्मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्त्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ।। ७७.

रुद्र म्हणाले: मेरूच्या मध्यभागी, कर्णिकेच्या मुळाशी जे स्थान आहे, ते मोजणीने हजारो योजन विस्ताराचे मानले जाते.

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्त्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ।। ७७.

तेथे पर्वतराज मेरूच्या मुळाचा घेर अठ्ठेचाळीस हजार योजन आहे, असे सांगितले जाते.

तेषां गिरिसहस्त्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ।। ७७.

त्या असंख्य पर्वतांमध्ये अनेक उंच पर्वत आहेत, आणि प्रत्येक आठ दिशांमध्ये पुन्हा शुभ अशी सीमा दर्शवणारी पर्वतश्रेणी आहे.

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतानेतानष्टानाहुर्मनीषिणः ।। ७७.

पूर्व दिशेला जठर आणि देवकूट हे दोन पर्वत आहेत; हे दोन्ही पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेला पसरलेले असून त्या प्रदेशात वसलेले आहेत. ज्ञानी लोक या पर्वतांना आठही दिशांची सीमा मानतात.

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि श्रृणुध्वं गदतस्तु तान् ।। ७७.

जो मेरू पर्वत आहे, ज्याला सोन्याचा पर्वत म्हणतात, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्याचे आधारस्तंभ मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ।। ७७.

मेरूच्या चारही दिशांना चार मोठे आधार आहेत, ज्यामुळे सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी स्थिर आहे आणि हलत नाही.

दशयोजनसाहस्त्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ।। ७७.

त्यापैकी प्रत्येकाचा रुंदी दहा हजार योजन इतका सांगितला आहे, ते आडवे आणि उभे अशा दोन्ही प्रकारे बांधलेले असून, हरीताळाच्या रेषांनी सुशोभित आहेत.

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः ।ऽ अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ।। ७७.

ते मनःशिला आणि सुवर्ण यांच्या दगडांनी, तसेच मौल्यवान रत्नांनी सजवलेले आहेत; अनेक सिद्धांच्या निवासस्थानांनी आणि रम्य खेळाच्या जागांनी उजळलेले आहेत.

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ।। ७७.

मेरूच्या पूर्वेला मंदर, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला विपुल, आणि उत्तरेला सुपार्श्व हे पर्वत आहेत.

तेषां श्रृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ।। ७७.

या चारही पर्वतांच्या शिखरांवर चार महान वृक्ष उभे आहेत, जेथे देव, दैत्य आणि अप्सरा यांच्यासह सर्व गुणांनी युक्त आहेत.