वराहपुराणम्

एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किंपुरुषोत्तमः ।। ७५.

हे हिमालयाचं प्रदेश आहे, जिथे भारताची वंशपरंपरा आहे. हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचं क्षेत्र आहे.

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ।। ७५.

हेमकूटच्या पुढे निषध नावाचं हरिवर्ष आहे. हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरू पर्वताच्या बाजूला इलावृत प्रदेश आहे.

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव श्रृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ।। ७५.

इलावृतच्या पुढे नील नावाचं प्रसिद्ध क्षेत्र आहे. त्यानंतर रम्यक नावाचं प्रदेश येतो. रम्यकच्या पुढे श्वेत, म्हणजे हिरण्मय प्रदेश आहे आणि हिरण्मयाच्या पलीकडे शृंगवान नावाचं कुरु क्षेत्र आहे.

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ।। ७५.

धनुष्याच्या आकाराच्या भूमीवर दोन प्रदेश आहेत, त्यांना दक्षिण आणि उत्तर असं ओळखतात. चार द्वीप आहेत, त्यात इलावृत मध्यभागी असून, सर्व चौकोनी आहेत.

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं श्रृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ।। ७५.

निषधच्या दक्षिणेला वेदीचं दक्षिण अर्ध मानलं जातं आणि शृंगवानच्या पलीकडे वेदीचं उत्तर अर्ध समजलं जातं.

वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ।। ७५.

वेदीच्या दक्षिण अर्धात तीन प्रदेश आहेत आणि उत्तर अर्धातही तीन प्रदेश आहेत. या दोघांच्या मध्ये मेरू असलेलं इलावृत प्रदेश आहे.

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ।। ७५.

नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधच्या उत्तरेला उत्तरेकडे पसरलेला मोठा पर्वत आहे, त्याचं नाव मल्यवान आहे.

योजनानां सहस्त्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्त्राणि प्रकीर्तितः ।। ७५.

या पर्वताची रुंदी आणि उंची प्रत्येकी दोन हजार योजन आहे आणि लांबी चौतीस हजार योजन आहे असं सांगितलं जातं.

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ।। ७५.

या पर्वताच्या पश्चिमेला गंधमादन नावाचा पर्वत आहे. लांबी, उंची आणि रुंदी या सर्व बाबतीत तो मल्यवानसारखाच आहे.

परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ।। ७५.

या दोघांच्या मध्ये मेरू हा सुवर्णमय पर्वत आहे. तो गोलाकार, चार रंगांचा, सुवर्णयुक्त, चौकोनी आणि अत्यंत उंच आहे.

अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ।। ७५.

सर्व धातू आणि जल वगैरे घटक अदृश्य अवस्थेत उत्पन्न झाले. त्या अदृश्यातून पृथ्वीचं कमळ उत्पन्न झालं आणि त्याच्या मध्यभागी मेरू आहे.

चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ।। ७५.

चार पाकळ्यांचं, प्रकट, पंचगुणयुक्त आणि महान असं कमळ उत्पन्न झालं. त्यातून सर्व सृष्टीचे प्रवाह विस्तारले.

अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ।। ७५.

अनेक कल्पांमध्ये जन्म घेणारे, पुण्यकर्म करणारे, संयमी आणि महान जीव या सर्वांनी पुरुषोत्तम प्राप्त करतात.

महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्त्तिरव्ययः ।। ७५.

महायोगी, महादेव, जगाचा ध्यान करण्यासारखा जनार्दन, सर्व लोकांमध्ये व्यापलेला, अनंत, सर्वव्यापी, मूर्तिमंत आणि अविनाशी आहे.

न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ।। ७५.

त्याचं रूप नैसर्गिक नाही, ते मांस, मेद किंवा हाडांपासून उत्पन्न झालेलं नाही. योग आणि ईश्वरत्वामुळे तो सर्वव्यापी, सत्त्वस्वरूप धारण करणारा आहे.

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ।। ७५.

त्याच्याच निमित्ताने जगात सनातन कमळ उत्पन्न झालं. कल्पाच्या शेवटी आणि सुरुवातीला काळाचा हा प्रवास असाच असतो.

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ।। ७५.

त्या कमळावर देवांचा देव, चतुर्मुख, प्रजापतींचा स्वामी, ईशान आणि जगाचा प्रभू असा देव जन्माला आला.

तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ।। ७५.

त्या कमळाच्या बीजाचा आणि सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचा खरा आणि सविस्तर वर्णन केले आहे.

तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकारा समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ।। ७५.

ते पाणीच विष्णूचे रत्नांनी सजलेले शरीर झाले आणि त्यातून कमळासारखी, वनांनी व्यापलेली पृथ्वी उत्पन्न झाली.

तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तरं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः श्रृणुत द्विजाः ।। ७५.

हे द्विजांनो, आता मी त्या लोककमळाचा विस्तार सिद्धांनी सांगितल्याप्रमाणे, क्रमाने आणि सविस्तर सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ।। ७५.

त्यात चार मोठी प्रदेश प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांच्या मध्ये मेरू नावाचा बलवान पर्वत आहे.

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ।। ७५.

त्याच्या बाजूंना वेगवेगळे रंग आहेत—पूर्वेला पांढरा, दक्षिणेला पिवळा, आणि पश्चिमेला भृंगासारखा काळसर रंग आहे.

उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः । मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्ठितः ।। ७५.

त्याच्या उत्तरेकडील बाजूला लाल रंग आहे; मेरू हा तेजस्वी आणि शुभ्र असून राजवंशांमध्ये स्थित आहे.

तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्त्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ।। ७५.

तो पर्वत उगवत्या सूर्यासारखा चमकतो, धूर नसलेल्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे आणि त्याची उंची चौर्याऐंशी हजार योजनांपर्यंत आहे.

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु । शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ।। ७५.

तो पर्वत सोळा योजन खाली गेला आहे आणि तितकाच रुंद आहे; त्याच्या शिखरावर, ताटासारखा आकार असून, दोनतीस योजनांपर्यंत पसरलेला आहे.

विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ।। ७५.

त्याची रुंदी सर्व बाजूंनी त्याच्या परिघाच्या तीनपट आहे; वर्तुळाच्या प्रमाणाने हे त्याचे माप मानले जाते.

नवतिश्च सहस्त्राणि योजनानां समन्ततः । ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्त्तितम् । चतुरस्त्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः ।। ७५.

त्याचा एकूण परिघ नव्वद हजार योजनांचा आहे, आणि चौकोनी मापाने तो छप्पन्न हजार योजनांचा आहे असे सांगितले जाते.

स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः । सवनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ।। ७५.

तो महान आणि दिव्य पर्वत दिव्य औषधींनी युक्त आहे आणि सुंदर सुवर्णमय पठारांनी पूर्णपणे वेढलेला आहे.

तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ।। ७५.

त्या पर्वतावर सर्व देवगण, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि अप्सरांचा समूह आनंदाने वावरतो.