वराहपुराणम्

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स संभवः । नवैव तु सहस्त्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ।। ७५.

मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे, जो महा मेरूपासून निर्माण झाला आहे; तो सर्व बाजूंनी नऊ हजार विस्तारलेला आहे.

मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम् ।। ७५.

त्याच्या मध्यभागी महा मेरू उभा आहे, जणू काही धूर नसलेली ज्वाळा आहे; मेरूचा अर्धा भाग दक्षिणेला आणि उर्वरित अर्धा उत्तर दिशेला आहे.

वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद् विधीयते ।। ७५.

येथे जी सहा प्रदेश आहेत, त्यांनाच वर्षपर्वत म्हणतात; प्रत्येक प्रदेशाचे शिखर एक योजन आहे असे ठरवले आहे.

द्वे द्वे वर्षे सहस्त्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ।। ७५.

प्रत्येक प्रदेशाची उंची दोन हजार योजन आहे; हेच जंबूद्वीपाचे लांबी मानले जाते.

योजनानां सहस्त्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरी । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः ।। ७५.

पर्वतांची लांबी दोन लक्ष योजन आहे; नील आणि निशध हे त्यापेक्षा कमी आहेत; श्वेत, हेमकूट, हिमवंत आणि शिखर असलेले पर्वत यामध्ये येतात.

जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ।। ७५.

निशध पर्वत जंबूद्वीपाएवढा आहे असे सांगितले जाते; त्यापेक्षा हेमकूट एक-बारा भागांनी कमी आहे, आणि हेमकूटापेक्षा हिमवंत एक-वीस भागांनी कमी आहे.

अष्टाशीतिसहस्त्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान् शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ।। ७५.

हेमकूट हा महापर्वत अठ्ठ्याऐंशी हजार योजनांचा आहे; हिमवंत पर्वत पूर्व-पश्चिम लांबीने ऐंशी हजार योजनांचा आहे.

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ।। ७५.

द्वीपाचा गोल आकार असल्यामुळे, प्रदेश आणि पर्वतांचे वाढ-घट सांगितले आहे; उत्तरेकडील पर्वतांनाही हे लागू होते.

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ।। ७५.

त्यांच्या मध्ये जे प्रदेश आहेत, तेच वस्ती असलेले देश आहेत; हे सर्व प्रदेश त्या उंचसखल पर्वतांनी वेढलेले आहेत.

संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।। ७५.

या प्रदेशांमध्ये अनेक नद्या वहात असून, त्या एकमेकांना सहज पोहोचता येत नाहीत. या सर्व ठिकाणी वेगवेगळ्या जातींची आणि स्वरूपांची अनेक जीवसृष्टी वावरते.

एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किंपुरुषोत्तमः ।। ७५.

हे हिमालयाचं प्रदेश आहे, जिथे भारताची वंशपरंपरा आहे. हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचं क्षेत्र आहे.

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ।। ७५.

हेमकूटच्या पुढे निषध नावाचं हरिवर्ष आहे. हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरू पर्वताच्या बाजूला इलावृत प्रदेश आहे.

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव श्रृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ।। ७५.

इलावृतच्या पुढे नील नावाचं प्रसिद्ध क्षेत्र आहे. त्यानंतर रम्यक नावाचं प्रदेश येतो. रम्यकच्या पुढे श्वेत, म्हणजे हिरण्मय प्रदेश आहे आणि हिरण्मयाच्या पलीकडे शृंगवान नावाचं कुरु क्षेत्र आहे.

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ।। ७५.

धनुष्याच्या आकाराच्या भूमीवर दोन प्रदेश आहेत, त्यांना दक्षिण आणि उत्तर असं ओळखतात. चार द्वीप आहेत, त्यात इलावृत मध्यभागी असून, सर्व चौकोनी आहेत.

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं श्रृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ।। ७५.

निषधच्या दक्षिणेला वेदीचं दक्षिण अर्ध मानलं जातं आणि शृंगवानच्या पलीकडे वेदीचं उत्तर अर्ध समजलं जातं.

वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ।। ७५.

वेदीच्या दक्षिण अर्धात तीन प्रदेश आहेत आणि उत्तर अर्धातही तीन प्रदेश आहेत. या दोघांच्या मध्ये मेरू असलेलं इलावृत प्रदेश आहे.

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ।। ७५.

नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधच्या उत्तरेला उत्तरेकडे पसरलेला मोठा पर्वत आहे, त्याचं नाव मल्यवान आहे.

योजनानां सहस्त्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्त्राणि प्रकीर्तितः ।। ७५.

या पर्वताची रुंदी आणि उंची प्रत्येकी दोन हजार योजन आहे आणि लांबी चौतीस हजार योजन आहे असं सांगितलं जातं.

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ।। ७५.

या पर्वताच्या पश्चिमेला गंधमादन नावाचा पर्वत आहे. लांबी, उंची आणि रुंदी या सर्व बाबतीत तो मल्यवानसारखाच आहे.

परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ।। ७५.

या दोघांच्या मध्ये मेरू हा सुवर्णमय पर्वत आहे. तो गोलाकार, चार रंगांचा, सुवर्णयुक्त, चौकोनी आणि अत्यंत उंच आहे.

अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ।। ७५.

सर्व धातू आणि जल वगैरे घटक अदृश्य अवस्थेत उत्पन्न झाले. त्या अदृश्यातून पृथ्वीचं कमळ उत्पन्न झालं आणि त्याच्या मध्यभागी मेरू आहे.

चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ।। ७५.

चार पाकळ्यांचं, प्रकट, पंचगुणयुक्त आणि महान असं कमळ उत्पन्न झालं. त्यातून सर्व सृष्टीचे प्रवाह विस्तारले.

अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ।। ७५.

अनेक कल्पांमध्ये जन्म घेणारे, पुण्यकर्म करणारे, संयमी आणि महान जीव या सर्वांनी पुरुषोत्तम प्राप्त करतात.

महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्त्तिरव्ययः ।। ७५.

महायोगी, महादेव, जगाचा ध्यान करण्यासारखा जनार्दन, सर्व लोकांमध्ये व्यापलेला, अनंत, सर्वव्यापी, मूर्तिमंत आणि अविनाशी आहे.

न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ।। ७५.

त्याचं रूप नैसर्गिक नाही, ते मांस, मेद किंवा हाडांपासून उत्पन्न झालेलं नाही. योग आणि ईश्वरत्वामुळे तो सर्वव्यापी, सत्त्वस्वरूप धारण करणारा आहे.

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ।। ७५.

त्याच्याच निमित्ताने जगात सनातन कमळ उत्पन्न झालं. कल्पाच्या शेवटी आणि सुरुवातीला काळाचा हा प्रवास असाच असतो.

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ।। ७५.

त्या कमळावर देवांचा देव, चतुर्मुख, प्रजापतींचा स्वामी, ईशान आणि जगाचा प्रभू असा देव जन्माला आला.

तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ।। ७५.

त्या कमळाच्या बीजाचा आणि सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचा खरा आणि सविस्तर वर्णन केले आहे.

तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकारा समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ।। ७५.

ते पाणीच विष्णूचे रत्नांनी सजलेले शरीर झाले आणि त्यातून कमळासारखी, वनांनी व्यापलेली पृथ्वी उत्पन्न झाली.