वराहपुराणम्

लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ७५.

तो सर्व बाजूंनी क्षारसमुद्राने वेढलेला असून, जांबूद्वीपाच्या विस्ताराइतकाच समुद्राचा विस्तार आहे.

तस्य प्रागायता दीर्घा षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ।। ७५.

त्याच्या पूर्वेकडून सहा लांब पर्वतरांगा पसरलेल्या आहेत, त्यांना 'वर्षपर्वत' म्हणतात. या पर्वतरांगांच्या दोन्ही बाजूंना, पूर्व आणि पश्चिम समुद्र खोलवर शिरलेले आहेत.

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ।। ७५.

हिमवंत हा बर्फाच्छादित आहे, हेमकूट हा सोन्यासारखा आहे, आणि सर्वत्र निशध पर्वत फारच सुखदायक आहे.

चतुर्वर्णःस सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ।। ७५.

मेरू पर्वत चार रंगांचा असून सोन्यासारखा आणि स्फटिकासारखा आहे. त्याचा आकार गोल असून, तो उंच आणि चौकोनीही आहे.

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसंभूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ७५.

त्याच्या बाजूंना वेगवेगळे रंग असून, तो प्रजापतींच्या गुणांनी युक्त आहे. तो ब्रह्मदेवाच्या नाभीमंडलातून उत्पन्न झालेला आहे.

पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्रह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ७५.

त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला पांढरा रंग आहे, जो ब्राह्मणत्वाशी जोडला जातो; दक्षिणेकडे पिवळा रंग आहे, जो वैश्यत्व दर्शवतो.

भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर्नामार्थकर्मणः ।। ७५.

पश्चिमेकडील बाजूला तो मधमाशीच्या पंखासारखा काळसर दिसतो, त्यामुळे मेरूच्या नाव आणि कार्यानुसार तो शूद्रत्व दर्शवतो असे सांगितले आहे.

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः ।। ७५.

उत्तर बाजूला लाल रंग जाणवतो; त्यामुळे त्याला क्षत्रियत्वाचे प्रतीक मानले जाते, असे हे रंग सांगितले आहेत.

वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकौम्भश्च श्रृङ्गवान् ।। ७५.

तो पर्वत निसर्गतः गोल आहे, रंग आणि आकारानेही तसाच आहे; तो निळा, वैडूर्यापासून बनलेला, पांढरा, उजळ, सोन्यासारखा, मोराच्या पिसासारखा रंगाचा आणि सोन्याच्या शिखरांनी युक्त आहे.

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्त्र उच्यते ।। ७५.

हे पर्वतराज सिद्ध आणि चारण यांच्या सेवेत आहेत; त्यांच्यामधील अंतर नऊ हजार आहे असे सांगितले जाते.

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स संभवः । नवैव तु सहस्त्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ।। ७५.

मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे, जो महा मेरूपासून निर्माण झाला आहे; तो सर्व बाजूंनी नऊ हजार विस्तारलेला आहे.

मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम् ।। ७५.

त्याच्या मध्यभागी महा मेरू उभा आहे, जणू काही धूर नसलेली ज्वाळा आहे; मेरूचा अर्धा भाग दक्षिणेला आणि उर्वरित अर्धा उत्तर दिशेला आहे.

वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद् विधीयते ।। ७५.

येथे जी सहा प्रदेश आहेत, त्यांनाच वर्षपर्वत म्हणतात; प्रत्येक प्रदेशाचे शिखर एक योजन आहे असे ठरवले आहे.

द्वे द्वे वर्षे सहस्त्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ।। ७५.

प्रत्येक प्रदेशाची उंची दोन हजार योजन आहे; हेच जंबूद्वीपाचे लांबी मानले जाते.

योजनानां सहस्त्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरी । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः ।। ७५.

पर्वतांची लांबी दोन लक्ष योजन आहे; नील आणि निशध हे त्यापेक्षा कमी आहेत; श्वेत, हेमकूट, हिमवंत आणि शिखर असलेले पर्वत यामध्ये येतात.

जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ।। ७५.

निशध पर्वत जंबूद्वीपाएवढा आहे असे सांगितले जाते; त्यापेक्षा हेमकूट एक-बारा भागांनी कमी आहे, आणि हेमकूटापेक्षा हिमवंत एक-वीस भागांनी कमी आहे.

अष्टाशीतिसहस्त्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान् शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ।। ७५.

हेमकूट हा महापर्वत अठ्ठ्याऐंशी हजार योजनांचा आहे; हिमवंत पर्वत पूर्व-पश्चिम लांबीने ऐंशी हजार योजनांचा आहे.

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ।। ७५.

द्वीपाचा गोल आकार असल्यामुळे, प्रदेश आणि पर्वतांचे वाढ-घट सांगितले आहे; उत्तरेकडील पर्वतांनाही हे लागू होते.

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ।। ७५.

त्यांच्या मध्ये जे प्रदेश आहेत, तेच वस्ती असलेले देश आहेत; हे सर्व प्रदेश त्या उंचसखल पर्वतांनी वेढलेले आहेत.

संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।। ७५.

या प्रदेशांमध्ये अनेक नद्या वहात असून, त्या एकमेकांना सहज पोहोचता येत नाहीत. या सर्व ठिकाणी वेगवेगळ्या जातींची आणि स्वरूपांची अनेक जीवसृष्टी वावरते.

एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किंपुरुषोत्तमः ।। ७५.

हे हिमालयाचं प्रदेश आहे, जिथे भारताची वंशपरंपरा आहे. हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचं क्षेत्र आहे.

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ।। ७५.

हेमकूटच्या पुढे निषध नावाचं हरिवर्ष आहे. हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरू पर्वताच्या बाजूला इलावृत प्रदेश आहे.

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव श्रृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ।। ७५.

इलावृतच्या पुढे नील नावाचं प्रसिद्ध क्षेत्र आहे. त्यानंतर रम्यक नावाचं प्रदेश येतो. रम्यकच्या पुढे श्वेत, म्हणजे हिरण्मय प्रदेश आहे आणि हिरण्मयाच्या पलीकडे शृंगवान नावाचं कुरु क्षेत्र आहे.

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ।। ७५.

धनुष्याच्या आकाराच्या भूमीवर दोन प्रदेश आहेत, त्यांना दक्षिण आणि उत्तर असं ओळखतात. चार द्वीप आहेत, त्यात इलावृत मध्यभागी असून, सर्व चौकोनी आहेत.

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं श्रृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ।। ७५.

निषधच्या दक्षिणेला वेदीचं दक्षिण अर्ध मानलं जातं आणि शृंगवानच्या पलीकडे वेदीचं उत्तर अर्ध समजलं जातं.

वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ।। ७५.

वेदीच्या दक्षिण अर्धात तीन प्रदेश आहेत आणि उत्तर अर्धातही तीन प्रदेश आहेत. या दोघांच्या मध्ये मेरू असलेलं इलावृत प्रदेश आहे.

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ।। ७५.

नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधच्या उत्तरेला उत्तरेकडे पसरलेला मोठा पर्वत आहे, त्याचं नाव मल्यवान आहे.

योजनानां सहस्त्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्त्राणि प्रकीर्तितः ।। ७५.

या पर्वताची रुंदी आणि उंची प्रत्येकी दोन हजार योजन आहे आणि लांबी चौतीस हजार योजन आहे असं सांगितलं जातं.

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ।। ७५.

या पर्वताच्या पश्चिमेला गंधमादन नावाचा पर्वत आहे. लांबी, उंची आणि रुंदी या सर्व बाबतीत तो मल्यवानसारखाच आहे.