वराहपुराणम्

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायंभुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ।। ७४.

भुवनाच्या संदर्भाने हे शुभ मन्वंतर आणि स्वायंभुव मन्वंतर सांगितले गेले; आता मनूच्या द्वीपांची माहिती ऐका.

रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ।। ७५.

रुद्र म्हणाले — आता मी जांबूद्वीप कसा आहे ते आणि समुद्रांची व द्वीपांची संख्या व विस्तार सांगतो.

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ।। ७५.

त्यातील किती प्रदेश आहेत, कोणत्या नद्या आहेत, महाभूतांचे प्रमाण आणि चंद्रसूर्यांची स्वतंत्र गती याची माहिती सांगतो.

द्वीपभेदसहस्त्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर्विततं जगत् ।। ७५.

सातही द्वीपांमध्ये असंख्य विभाग आहेत, ज्यामुळे हे जग विस्तारले आहे; ते सर्व क्रमाने सांगणे अशक्य आहे.

सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ७५.

मी सातही द्वीपांचे, तसेच चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांचे वर्णन करतो, ज्यांचे प्रमाण लोक तर्काने ठरवतात.

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ।। ७५.

जे काही अगम्य आहे, ते तर्काने सिद्ध करता येत नाही; जे निसर्गाच्या पलीकडे आहे, तेच अगम्य मानावे.

नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ७५.

आता मी जांबूद्वीपातील नऊ प्रदेश, त्यांचा विस्तार आणि वर्तुळाकार रचना, योजनेनुसार सांगतो, ते नीट ऐका.

शतमेकं सहस्त्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनैर्विविधैः शुभैः ।। ७५.

तो जांबूद्वीप सर्व बाजूंनी एक लाख योजनांचा आहे, विविध जनपदांनी भरलेला आणि शुभ योजनांनी चिन्हांकित आहे.

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ।। ७५.

तो सिद्ध आणि चारणांनी गजबजलेला, पर्वतांनी शोभलेला, सर्व प्रकारच्या धातूंनी समृद्ध, पर्वतांमधून निर्माण झालेल्या शिलांमुळे सुंदर, आणि पर्वतांपासून उत्पन्न झालेल्या नद्यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे.

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ।। ७५.

जांबूद्वीप विशाल, तेजस्वी, सर्व बाजूंनी वर्तुळाकार, नऊ प्रदेशांनी वेढलेला आणि सर्व भूतांचे पालन करणारा आहे.

लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ७५.

तो सर्व बाजूंनी क्षारसमुद्राने वेढलेला असून, जांबूद्वीपाच्या विस्ताराइतकाच समुद्राचा विस्तार आहे.

तस्य प्रागायता दीर्घा षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ।। ७५.

त्याच्या पूर्वेकडून सहा लांब पर्वतरांगा पसरलेल्या आहेत, त्यांना 'वर्षपर्वत' म्हणतात. या पर्वतरांगांच्या दोन्ही बाजूंना, पूर्व आणि पश्चिम समुद्र खोलवर शिरलेले आहेत.

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ।। ७५.

हिमवंत हा बर्फाच्छादित आहे, हेमकूट हा सोन्यासारखा आहे, आणि सर्वत्र निशध पर्वत फारच सुखदायक आहे.

चतुर्वर्णःस सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ।। ७५.

मेरू पर्वत चार रंगांचा असून सोन्यासारखा आणि स्फटिकासारखा आहे. त्याचा आकार गोल असून, तो उंच आणि चौकोनीही आहे.

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसंभूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ७५.

त्याच्या बाजूंना वेगवेगळे रंग असून, तो प्रजापतींच्या गुणांनी युक्त आहे. तो ब्रह्मदेवाच्या नाभीमंडलातून उत्पन्न झालेला आहे.

पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्रह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ७५.

त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला पांढरा रंग आहे, जो ब्राह्मणत्वाशी जोडला जातो; दक्षिणेकडे पिवळा रंग आहे, जो वैश्यत्व दर्शवतो.

भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर्नामार्थकर्मणः ।। ७५.

पश्चिमेकडील बाजूला तो मधमाशीच्या पंखासारखा काळसर दिसतो, त्यामुळे मेरूच्या नाव आणि कार्यानुसार तो शूद्रत्व दर्शवतो असे सांगितले आहे.

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः ।। ७५.

उत्तर बाजूला लाल रंग जाणवतो; त्यामुळे त्याला क्षत्रियत्वाचे प्रतीक मानले जाते, असे हे रंग सांगितले आहेत.

वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकौम्भश्च श्रृङ्गवान् ।। ७५.

तो पर्वत निसर्गतः गोल आहे, रंग आणि आकारानेही तसाच आहे; तो निळा, वैडूर्यापासून बनलेला, पांढरा, उजळ, सोन्यासारखा, मोराच्या पिसासारखा रंगाचा आणि सोन्याच्या शिखरांनी युक्त आहे.

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्त्र उच्यते ।। ७५.

हे पर्वतराज सिद्ध आणि चारण यांच्या सेवेत आहेत; त्यांच्यामधील अंतर नऊ हजार आहे असे सांगितले जाते.

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स संभवः । नवैव तु सहस्त्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ।। ७५.

मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे, जो महा मेरूपासून निर्माण झाला आहे; तो सर्व बाजूंनी नऊ हजार विस्तारलेला आहे.

मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम् ।। ७५.

त्याच्या मध्यभागी महा मेरू उभा आहे, जणू काही धूर नसलेली ज्वाळा आहे; मेरूचा अर्धा भाग दक्षिणेला आणि उर्वरित अर्धा उत्तर दिशेला आहे.

वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद् विधीयते ।। ७५.

येथे जी सहा प्रदेश आहेत, त्यांनाच वर्षपर्वत म्हणतात; प्रत्येक प्रदेशाचे शिखर एक योजन आहे असे ठरवले आहे.

द्वे द्वे वर्षे सहस्त्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ।। ७५.

प्रत्येक प्रदेशाची उंची दोन हजार योजन आहे; हेच जंबूद्वीपाचे लांबी मानले जाते.

योजनानां सहस्त्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरी । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः ।। ७५.

पर्वतांची लांबी दोन लक्ष योजन आहे; नील आणि निशध हे त्यापेक्षा कमी आहेत; श्वेत, हेमकूट, हिमवंत आणि शिखर असलेले पर्वत यामध्ये येतात.

जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ।। ७५.

निशध पर्वत जंबूद्वीपाएवढा आहे असे सांगितले जाते; त्यापेक्षा हेमकूट एक-बारा भागांनी कमी आहे, आणि हेमकूटापेक्षा हिमवंत एक-वीस भागांनी कमी आहे.

अष्टाशीतिसहस्त्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान् शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ।। ७५.

हेमकूट हा महापर्वत अठ्ठ्याऐंशी हजार योजनांचा आहे; हिमवंत पर्वत पूर्व-पश्चिम लांबीने ऐंशी हजार योजनांचा आहे.

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ।। ७५.

द्वीपाचा गोल आकार असल्यामुळे, प्रदेश आणि पर्वतांचे वाढ-घट सांगितले आहे; उत्तरेकडील पर्वतांनाही हे लागू होते.

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ।। ७५.

त्यांच्या मध्ये जे प्रदेश आहेत, तेच वस्ती असलेले देश आहेत; हे सर्व प्रदेश त्या उंचसखल पर्वतांनी वेढलेले आहेत.