वराहपुराणम्

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ।। ७३.

अनादी, अच्युत, शेषनाग मुकुटधारी, प्रभु, सर्वव्यापी, भूतांचे स्वामी, महेश्वर, वाऱ्यांचे स्वामी, सर्वांचे स्वामी, जगाचा स्वामी, पृथ्वीचा स्वामी, विश्वाचा स्वामी, तुला नेहमी नमस्कार.

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगा - प्रतर्क्यमूर्त्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ।। ७३.

पाण्याचे स्वामी, नारायण, विश्वाचे कल्याण करणारे, पृथ्वीचे स्वामी, विश्वाचे स्वामी, सर्वत्र पाहणारे, चंद्र, सूर्य, अच्युत, वीर, सर्वत्र व्यापलेले, अगम्य रूपाचे, अमृतमय, अविनाशी, तुला नमस्कार.

ज्वलद्हुताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ।। ७३.

ज्यांचे ज्वलंत तेज अग्नीच्या ज्वाळांना रोखते, सर्वदिशांनी तोंड असणारे नारायण, तुला नमस्कार. देवांचे दुःख दूर करणारे, अमृतरूप, अविनाशी, मी शरण आलेल्या मला, अच्युत, नेहमी रक्षण कर.

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ।। ७३.

सर्वव्यापी प्रभु, मी तुझी अनेक तोंडे पाहतो, मध्यभागी प्राचीन ब्रह्मा, जगाचा स्वामी, सर्वांचा जन्मदाता आहे. तुला, पितामह, नमस्कार.

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै - रुपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ।। ७३.

संसाराच्या चक्रात अनंत जन्म घेतल्यावर, देवांचा देव असलेला तू, जे खरे मार्ग शोधतात, ज्यांची बुद्धी ज्ञानाने शुद्ध झाली आहे, त्यांना कधी कधी दिसतोस. मग मी तुला काय सांगू, काय बोलू?

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोद्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ।। ७३.

जो तुला प्रकृतीच्या पलीकडे एक आहेस असे ओळखतो, तोच सर्वज्ञ आणि श्रेष्ठ ज्ञानी असतो. तुझ्या गुणांचे स्पष्ट विभाजन करता येत नाही, कारण तुझ्या विशाल रूपातही तू अत्यंत सूक्ष्म आहेस.

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ।। ७३.

तू शब्दांच्या, मनाच्या आणि इंद्रियांच्या पलीकडे आहेस. तुझ्यावर कर्माचा बंधन नाही, एकाच कर्माने तू मर्यादित नाहीस. संसाराच्या बंधनात तू नाहीस, मग देवांचा देव, तुला कसा ओळखता येईल?

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर्देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर्यजद्भि - रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ।। ७३.

मूर्त आणि अमूर्त, तुलनीय नसलेले तुझे परम रूप, शुद्ध भाव असलेल्यांना मिळते. जे यज्ञ करून संसाराचे बंध तोडतात, त्यांना तू चतुर्भुज रूपाने जाणवतोस.

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराण - माराधयेयुः कमलासनाद्याः ।। ७३.

तुझे ते अद्भुत, परम रूप देवांनाही माहीत नाही. म्हणूनच ब्रह्मा आणि इतर तुझे प्राचीन, अवतारांमध्ये सांगितलेले रूप भक्तीने पूजतात.

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनि- रेकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ।। ७३.

हे महानुभाव, विश्वाची निर्मिती करणाऱ्या कमलजन्म ब्रह्मालाही तुझे रूप पूर्णपणे माहीत नाही. पण मी, तपाने शुद्ध झालो, तुला आद्य, प्राचीन ऋषी म्हणून ओळखतो.

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्ध - श्चैतत् प्रसूतावसकृत्पुराणैः । संबोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ।। ७३.

कमलासन ब्रह्मा माझे वडील म्हणून प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांना प्राचीनांचा जन्मदाता म्हटले जाते. तरीही, प्रभु, माझ्यासारख्यालाही तुला पूर्णपणे ओळखता येत नाही; तपश्चर्या नसलेल्यांना तर तू कधीच समजत नाहीस.

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धि - रुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ।। ७३.

देवा, ब्रह्मा आणि श्रेष्ठ ज्ञानीही तुला जाणू शकत नाहीत. जे अज्ञानी आहेत, त्यांना तुझ्या अनंत भक्तीची जाणीव नसते, तरीही ते ज्ञान मिळवू इच्छितात. पण त्यांच्यात खरी बुद्धी येत नाही, आणि वेदही त्यांच्याकडे नसतात, जरी त्यांना कीर्ती मिळाली असली तरी.

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक - बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ।। ७३.

हे प्रभु, वेद जाणणाऱ्यांना विवेकबुद्धी अनेक जन्मांनी तुझ्या कृपेने मिळते. ज्यांना तू मिळालास, त्यांना न मानवजन्म, न देवगंधर्वांची गती, नच खरे मुक्ती मिळते.

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ।। ७३.

तू विष्णुरूप, अत्यंत सूक्ष्म, आणि तरीही स्थूल, सर्व कर्तव्यांची पूर्तता करणारा आहेस. स्थूल आणि सूक्ष्म अशा दोन्ही रूपांत तू सहज मिळतोस, पण तुझ्याविरुद्ध वागणारे नरकात पडतात.

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्म्येन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि - ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ।। ७३.

तू या विश्वात, आकाश, आत्मा, चंद्र, अग्नी, सूर्य, पृथ्वी, वारा या सर्वांमध्ये, त्यांच्या स्वरूपानुसार रूप घेऊन, स्वतःच्या व्यापक स्वरूपाने व्यापून राहिलेला आहेस. अशा तुझ्याबद्दल काय सांगावे?

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ।। ७३.

हे अनंत भगवंत, माझ्या या स्तुतीला, विशेषतः तुझ्या भक्ताकडून आलेल्या या प्रार्थनेला, कृपया स्वीकार. तुझ्या आज्ञेप्रमाणे सृष्टी निर्माण कर, आणि मला सर्वज्ञता प्रदान कर. तुझ्या चरणांना नमस्कार असो, हे विष्णू.

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकै - र्वदेत् तदा देववर प्रसीद ।। ७३.

हे देवश्रेष्ठ, एखाद्या मनुष्याला चार तोंडे किंवा दहा लाख तोंडे असली, आणि मनही शुद्ध असले, तरीही तो तुझे असंख्य आणि विविध गुण पूर्णपणे सांगू शकणार नाही. कृपा कर.

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धे - स्त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ।। ७३.

जो मनुष्य ध्यानात मग्न असतो, ज्याची बुद्धी शुद्ध असते आणि ज्याचे मन फक्त तुझ्या भक्तीत एकरूप झाले आहे, त्याच्या हृदयात तू नेहमी वास करतोस. तुला नमस्कार. तुझ्यापासून वेगळे असे काहीच अस्तित्वात नाही.

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ।। ७३.

हे प्रभु, मी तुला सर्वत्र व्यापून असलेला जाणून, ही स्तुती उघडपणे केली आहे. संसाराच्या या चक्रातून जाण्याच्या मार्गाने, मला शुद्ध कर आणि केवळ मुक्ती दे, हे अच्युत.

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं संतुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ।। ७३.

श्रीवराह म्हणाले: अशा प्रकारे अमाप तेज असलेल्या रुद्राने स्तुती केल्यावर, तो देव प्रसन्न होऊन, मेघासारख्या गंभीर आवाजात बोलू लागला.

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर्देव एकावावामुभावपि ।। ७३.

विष्णू म्हणाले: उमापती, देवांचा देव, तुला शुभ होवो. एखादी वर माग. आपल्यात काहीही भेद नाही. आपण दोघेही एकच आहोत.

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ।। ७३.

रुद्र म्हणाले: हे प्रभो, ब्रह्मदेवाने मला प्रजांची निर्मिती करण्यासाठी नेमले आहे. म्हणून, प्रजांची उत्पत्ती होण्यासाठी तीन प्रकारचे ज्ञान मला दे.

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न संदेहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ।। ७३.

विष्णू म्हणाले: तू सर्वज्ञ आहेस, यात शंका नाही. तू ज्ञानाचा अथांग सागर आहेस आणि सनातन आहेस. देवांमध्ये तू नेहमीच सर्वाधिक पूजनीय राहशील.

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ।। ७३.

असा संवाद ऐकून, उमापतीने आनंदाने पुन्हा म्हटले: हे देव, सर्व प्राण्यांमध्ये प्रसिद्ध असा दुसरा एक वर मला दे.

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहाण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ।। ७३.

केशवा, तू साकार रूप धारण करून मला पूज. देवांचा अधिपती, मला वाहून ने आणि माझ्याकडून वर घे, ज्यामुळे मी सर्व देवांपेक्षा अधिक पूजनीय होऊ.

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ।। ७३.

विष्णू म्हणाले: देवकार्यांसाठी जेव्हा मी मानव रूपात अवतार घेतो, तेव्हा मी नक्कीच तुझी पूजा करीन आणि तूही मला वर दे.

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ।। ७३.

उमापती, देवांचा देव, तू जसे सांगितलेस की 'माझे वहन कर', तसे मी मेघरूप धारण करून, शंभर वर्षे तुला वाहून नेईन.

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ७३.

असे म्हणून, हरिने स्वतः मेघरूप धारण केले आणि महेश्वराला पाण्यातून उचलले, आणि पुढील शब्द बोलला.

य एते दश चैकश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ।। ७३.

हे प्रभो, हे दहा आणि एक असे मूळ पुरुष, जे वैराज म्हणवले जातात, ते पृथ्वीवर गेले आहेत आणि त्यांना आदित्य असे नाव आहे.