वराहपुराणम्

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ।। ७३.

त्या पुरुषाने सांगितले: 'हे जे तेजस्वी पुरुष गेले, ते आदित्य आहेत; ब्रह्मदेवाच्या ध्यानामुळे ते वेगाने पुढे गेले, हे भव.'

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ।। ७३.

ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करतो; त्या सृष्टीचे रक्षण करण्यासाठी हे पुरुष जातात, यात काहीही शंका नाही, हे देव.

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेति नाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ।। ७३.

शंभू म्हणाले: 'भगवन्, तुला हे कसे माहीत? हे सर्व कोणत्या नावाने ओळखले जाते? कृपया मला सांग, मी जाण्यास उत्सुक आहे.'

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ।। ७३.

रुद्राने असे विचारल्यावर त्या पुरुषाने उत्तर दिले: 'मी नारायण आहे, सनातन देव, जो पाण्यावर विश्रांती घेतो.'

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ।। ७३.

'तुला दिव्यदृष्टी लाभो; काळजीपूर्वक माझ्याकडे पाहा.' असे त्याने सांगितल्यावर मी त्याच्याकडे पाहिले.

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ।। ७३.

तेव्हा मी त्याला अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पाहिले; त्याच्या नाभीमध्ये एक कमळ होते.

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ।। ७३.

त्या कमळावर मी ब्रह्मदेव आणि त्याच्या शेजारी स्वतःलाही पाहिले. त्या महान आत्म्याचे दर्शन घेतल्यावर मला अपार आनंद झाला आणि त्याचे स्तवन करण्याची इच्छा मनात आली, हे द्विजश्रेष्ठ.

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ।। ७३.

हे सुशील, त्या रूपाचा जन्म झाल्यावर मी भक्तीने आणि त्याच्या कर्मांची आठवण ठेवून, तप करून, विश्वाचा आत्मा असलेल्या त्याची या स्तोत्राने स्तुती केली.

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्त्रबाहवे । सहस्त्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ।। ७३.

रुद्र म्हणाले – अनंत, निर्मळ मनाचे, अनेक रूप असलेले, हजारो भुजांचे, हजारो किरणांनी तेजस्वी, सृष्टीकर्ता, विशाल देहाचे, शुद्ध कर्म करणारे, तुला माझा नमस्कार असो.

समस्तविश्वार्तिहराय शम्भवे सहस्त्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ।। ७३.

संपूर्ण विश्वातील दुःख दूर करणाऱ्या शंभू, हजारो सूर्य व वाऱ्यांपेक्षा प्रखर तेज असलेल्या, सर्व विद्या धारण करणाऱ्या, चक्रधारी, नेहमी निष्पाप आणि देवांनी नेहमी स्तुती केलेल्या, तुला नमस्कार.

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ।। ७३.

अनादी, अच्युत, शेषनाग मुकुटधारी, प्रभु, सर्वव्यापी, भूतांचे स्वामी, महेश्वर, वाऱ्यांचे स्वामी, सर्वांचे स्वामी, जगाचा स्वामी, पृथ्वीचा स्वामी, विश्वाचा स्वामी, तुला नेहमी नमस्कार.

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगा - प्रतर्क्यमूर्त्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ।। ७३.

पाण्याचे स्वामी, नारायण, विश्वाचे कल्याण करणारे, पृथ्वीचे स्वामी, विश्वाचे स्वामी, सर्वत्र पाहणारे, चंद्र, सूर्य, अच्युत, वीर, सर्वत्र व्यापलेले, अगम्य रूपाचे, अमृतमय, अविनाशी, तुला नमस्कार.

ज्वलद्हुताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ।। ७३.

ज्यांचे ज्वलंत तेज अग्नीच्या ज्वाळांना रोखते, सर्वदिशांनी तोंड असणारे नारायण, तुला नमस्कार. देवांचे दुःख दूर करणारे, अमृतरूप, अविनाशी, मी शरण आलेल्या मला, अच्युत, नेहमी रक्षण कर.

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ।। ७३.

सर्वव्यापी प्रभु, मी तुझी अनेक तोंडे पाहतो, मध्यभागी प्राचीन ब्रह्मा, जगाचा स्वामी, सर्वांचा जन्मदाता आहे. तुला, पितामह, नमस्कार.

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै - रुपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ।। ७३.

संसाराच्या चक्रात अनंत जन्म घेतल्यावर, देवांचा देव असलेला तू, जे खरे मार्ग शोधतात, ज्यांची बुद्धी ज्ञानाने शुद्ध झाली आहे, त्यांना कधी कधी दिसतोस. मग मी तुला काय सांगू, काय बोलू?

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोद्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ।। ७३.

जो तुला प्रकृतीच्या पलीकडे एक आहेस असे ओळखतो, तोच सर्वज्ञ आणि श्रेष्ठ ज्ञानी असतो. तुझ्या गुणांचे स्पष्ट विभाजन करता येत नाही, कारण तुझ्या विशाल रूपातही तू अत्यंत सूक्ष्म आहेस.

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ।। ७३.

तू शब्दांच्या, मनाच्या आणि इंद्रियांच्या पलीकडे आहेस. तुझ्यावर कर्माचा बंधन नाही, एकाच कर्माने तू मर्यादित नाहीस. संसाराच्या बंधनात तू नाहीस, मग देवांचा देव, तुला कसा ओळखता येईल?

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर्देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर्यजद्भि - रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ।। ७३.

मूर्त आणि अमूर्त, तुलनीय नसलेले तुझे परम रूप, शुद्ध भाव असलेल्यांना मिळते. जे यज्ञ करून संसाराचे बंध तोडतात, त्यांना तू चतुर्भुज रूपाने जाणवतोस.

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराण - माराधयेयुः कमलासनाद्याः ।। ७३.

तुझे ते अद्भुत, परम रूप देवांनाही माहीत नाही. म्हणूनच ब्रह्मा आणि इतर तुझे प्राचीन, अवतारांमध्ये सांगितलेले रूप भक्तीने पूजतात.

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनि- रेकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ।। ७३.

हे महानुभाव, विश्वाची निर्मिती करणाऱ्या कमलजन्म ब्रह्मालाही तुझे रूप पूर्णपणे माहीत नाही. पण मी, तपाने शुद्ध झालो, तुला आद्य, प्राचीन ऋषी म्हणून ओळखतो.

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्ध - श्चैतत् प्रसूतावसकृत्पुराणैः । संबोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ।। ७३.

कमलासन ब्रह्मा माझे वडील म्हणून प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांना प्राचीनांचा जन्मदाता म्हटले जाते. तरीही, प्रभु, माझ्यासारख्यालाही तुला पूर्णपणे ओळखता येत नाही; तपश्चर्या नसलेल्यांना तर तू कधीच समजत नाहीस.

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धि - रुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ।। ७३.

देवा, ब्रह्मा आणि श्रेष्ठ ज्ञानीही तुला जाणू शकत नाहीत. जे अज्ञानी आहेत, त्यांना तुझ्या अनंत भक्तीची जाणीव नसते, तरीही ते ज्ञान मिळवू इच्छितात. पण त्यांच्यात खरी बुद्धी येत नाही, आणि वेदही त्यांच्याकडे नसतात, जरी त्यांना कीर्ती मिळाली असली तरी.

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक - बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ।। ७३.

हे प्रभु, वेद जाणणाऱ्यांना विवेकबुद्धी अनेक जन्मांनी तुझ्या कृपेने मिळते. ज्यांना तू मिळालास, त्यांना न मानवजन्म, न देवगंधर्वांची गती, नच खरे मुक्ती मिळते.

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ।। ७३.

तू विष्णुरूप, अत्यंत सूक्ष्म, आणि तरीही स्थूल, सर्व कर्तव्यांची पूर्तता करणारा आहेस. स्थूल आणि सूक्ष्म अशा दोन्ही रूपांत तू सहज मिळतोस, पण तुझ्याविरुद्ध वागणारे नरकात पडतात.

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्म्येन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि - ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ।। ७३.

तू या विश्वात, आकाश, आत्मा, चंद्र, अग्नी, सूर्य, पृथ्वी, वारा या सर्वांमध्ये, त्यांच्या स्वरूपानुसार रूप घेऊन, स्वतःच्या व्यापक स्वरूपाने व्यापून राहिलेला आहेस. अशा तुझ्याबद्दल काय सांगावे?

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ।। ७३.

हे अनंत भगवंत, माझ्या या स्तुतीला, विशेषतः तुझ्या भक्ताकडून आलेल्या या प्रार्थनेला, कृपया स्वीकार. तुझ्या आज्ञेप्रमाणे सृष्टी निर्माण कर, आणि मला सर्वज्ञता प्रदान कर. तुझ्या चरणांना नमस्कार असो, हे विष्णू.

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकै - र्वदेत् तदा देववर प्रसीद ।। ७३.

हे देवश्रेष्ठ, एखाद्या मनुष्याला चार तोंडे किंवा दहा लाख तोंडे असली, आणि मनही शुद्ध असले, तरीही तो तुझे असंख्य आणि विविध गुण पूर्णपणे सांगू शकणार नाही. कृपा कर.

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धे - स्त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ।। ७३.

जो मनुष्य ध्यानात मग्न असतो, ज्याची बुद्धी शुद्ध असते आणि ज्याचे मन फक्त तुझ्या भक्तीत एकरूप झाले आहे, त्याच्या हृदयात तू नेहमी वास करतोस. तुला नमस्कार. तुझ्यापासून वेगळे असे काहीच अस्तित्वात नाही.

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ।। ७३.

हे प्रभु, मी तुला सर्वत्र व्यापून असलेला जाणून, ही स्तुती उघडपणे केली आहे. संसाराच्या या चक्रातून जाण्याच्या मार्गाने, मला शुद्ध कर आणि केवळ मुक्ती दे, हे अच्युत.