वराहपुराणम्

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ।। ७२.

जो कोणी हे वेगळे समजतो, पक्षपाताने विचार करतो, तो पापी रौरव नावाच्या भयंकर नरकात जातो.

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ।। ७२.

मीच ब्रह्मा, विष्णू आणि ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आहे. या सर्वांत काहीही भेद नाही, हे श्रेष्ठ द्विजा.

रुद्र उवाच । श्रृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुंगव ।। ७३.

रुद्र म्हणाले: हे श्रेष्ठ द्विजा, ऐक, मी तुला अजून एक अद्भुत गोष्ट सांगतो, जी पाण्यात बुडालेल्या अवस्थेत घडली.

ब्रह्माणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ।। ७३.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने मला निर्माण केले आणि सांगितले, 'प्रजांची निर्मिती कर.' पण मला योग्य ज्ञान नव्हते, म्हणून मी पाण्यात बुडून गेलो, हे द्विजा.

तत्र यावत् क्षणं चैकं तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ।। ७३.

तेथे मी एक क्षण स्थिर राहिलो आणि एकाग्र मनाने अंगठ्याएवढ्या परमेश्वराचे ध्यान केले.

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकश्च तापयन्तोंशुभिर्जलम् ।। ७३.

तेवढ्यात पाण्यातून प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजस्वी दहा पुरुष आणि एक पुरुष वर आले, आणि त्यांनी आपल्या किरणांनी पाणी तापवले.

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीर्य तेजसा । तापयन्तो जलं चेदं क्व वा यास्यथ संशत ।। ७३.

मी त्यांना विचारले, 'तुम्ही कोण? पाण्यातून बाहेर येऊन हे पाणी तापवताय, तुमचे पुढे कुठे जाणार आहात, सांगा मला.'

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किंचन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुंगव ।। ७३.

मी असे विचारल्यावरही ते श्रेष्ठ पुरुष काहीच बोलले नाहीत; तसेच ते सर्व पुरुष गप्पच निघून गेले, हे द्विजश्रेष्ठ.

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।। ७३.

त्यांच्या मागे एक अत्यंत तेजस्वी, मेघासारखा, कमळासारख्या डोळ्यांचा महान पुरुष प्रकट झाला.

तमहं पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गाताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ।। ७३.

मी त्याला विचारले, 'तू कोण आहेस? हे पुरुष कोण होते आणि कुठे गेले? तुझा हेतू काय आहे, सांग, हे श्रेष्ठ पुरुषा.'

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ।। ७३.

त्या पुरुषाने सांगितले: 'हे जे तेजस्वी पुरुष गेले, ते आदित्य आहेत; ब्रह्मदेवाच्या ध्यानामुळे ते वेगाने पुढे गेले, हे भव.'

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ।। ७३.

ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करतो; त्या सृष्टीचे रक्षण करण्यासाठी हे पुरुष जातात, यात काहीही शंका नाही, हे देव.

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेति नाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ।। ७३.

शंभू म्हणाले: 'भगवन्, तुला हे कसे माहीत? हे सर्व कोणत्या नावाने ओळखले जाते? कृपया मला सांग, मी जाण्यास उत्सुक आहे.'

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ।। ७३.

रुद्राने असे विचारल्यावर त्या पुरुषाने उत्तर दिले: 'मी नारायण आहे, सनातन देव, जो पाण्यावर विश्रांती घेतो.'

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ।। ७३.

'तुला दिव्यदृष्टी लाभो; काळजीपूर्वक माझ्याकडे पाहा.' असे त्याने सांगितल्यावर मी त्याच्याकडे पाहिले.

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ।। ७३.

तेव्हा मी त्याला अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पाहिले; त्याच्या नाभीमध्ये एक कमळ होते.

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ।। ७३.

त्या कमळावर मी ब्रह्मदेव आणि त्याच्या शेजारी स्वतःलाही पाहिले. त्या महान आत्म्याचे दर्शन घेतल्यावर मला अपार आनंद झाला आणि त्याचे स्तवन करण्याची इच्छा मनात आली, हे द्विजश्रेष्ठ.

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ।। ७३.

हे सुशील, त्या रूपाचा जन्म झाल्यावर मी भक्तीने आणि त्याच्या कर्मांची आठवण ठेवून, तप करून, विश्वाचा आत्मा असलेल्या त्याची या स्तोत्राने स्तुती केली.

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्त्रबाहवे । सहस्त्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ।। ७३.

रुद्र म्हणाले – अनंत, निर्मळ मनाचे, अनेक रूप असलेले, हजारो भुजांचे, हजारो किरणांनी तेजस्वी, सृष्टीकर्ता, विशाल देहाचे, शुद्ध कर्म करणारे, तुला माझा नमस्कार असो.

समस्तविश्वार्तिहराय शम्भवे सहस्त्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ।। ७३.

संपूर्ण विश्वातील दुःख दूर करणाऱ्या शंभू, हजारो सूर्य व वाऱ्यांपेक्षा प्रखर तेज असलेल्या, सर्व विद्या धारण करणाऱ्या, चक्रधारी, नेहमी निष्पाप आणि देवांनी नेहमी स्तुती केलेल्या, तुला नमस्कार.

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ।। ७३.

अनादी, अच्युत, शेषनाग मुकुटधारी, प्रभु, सर्वव्यापी, भूतांचे स्वामी, महेश्वर, वाऱ्यांचे स्वामी, सर्वांचे स्वामी, जगाचा स्वामी, पृथ्वीचा स्वामी, विश्वाचा स्वामी, तुला नेहमी नमस्कार.

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगा - प्रतर्क्यमूर्त्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ।। ७३.

पाण्याचे स्वामी, नारायण, विश्वाचे कल्याण करणारे, पृथ्वीचे स्वामी, विश्वाचे स्वामी, सर्वत्र पाहणारे, चंद्र, सूर्य, अच्युत, वीर, सर्वत्र व्यापलेले, अगम्य रूपाचे, अमृतमय, अविनाशी, तुला नमस्कार.

ज्वलद्हुताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ।। ७३.

ज्यांचे ज्वलंत तेज अग्नीच्या ज्वाळांना रोखते, सर्वदिशांनी तोंड असणारे नारायण, तुला नमस्कार. देवांचे दुःख दूर करणारे, अमृतरूप, अविनाशी, मी शरण आलेल्या मला, अच्युत, नेहमी रक्षण कर.

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ।। ७३.

सर्वव्यापी प्रभु, मी तुझी अनेक तोंडे पाहतो, मध्यभागी प्राचीन ब्रह्मा, जगाचा स्वामी, सर्वांचा जन्मदाता आहे. तुला, पितामह, नमस्कार.

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै - रुपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ।। ७३.

संसाराच्या चक्रात अनंत जन्म घेतल्यावर, देवांचा देव असलेला तू, जे खरे मार्ग शोधतात, ज्यांची बुद्धी ज्ञानाने शुद्ध झाली आहे, त्यांना कधी कधी दिसतोस. मग मी तुला काय सांगू, काय बोलू?

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोद्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ।। ७३.

जो तुला प्रकृतीच्या पलीकडे एक आहेस असे ओळखतो, तोच सर्वज्ञ आणि श्रेष्ठ ज्ञानी असतो. तुझ्या गुणांचे स्पष्ट विभाजन करता येत नाही, कारण तुझ्या विशाल रूपातही तू अत्यंत सूक्ष्म आहेस.

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ।। ७३.

तू शब्दांच्या, मनाच्या आणि इंद्रियांच्या पलीकडे आहेस. तुझ्यावर कर्माचा बंधन नाही, एकाच कर्माने तू मर्यादित नाहीस. संसाराच्या बंधनात तू नाहीस, मग देवांचा देव, तुला कसा ओळखता येईल?

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर्देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर्यजद्भि - रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ।। ७३.

मूर्त आणि अमूर्त, तुलनीय नसलेले तुझे परम रूप, शुद्ध भाव असलेल्यांना मिळते. जे यज्ञ करून संसाराचे बंध तोडतात, त्यांना तू चतुर्भुज रूपाने जाणवतोस.

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराण - माराधयेयुः कमलासनाद्याः ।। ७३.

तुझे ते अद्भुत, परम रूप देवांनाही माहीत नाही. म्हणूनच ब्रह्मा आणि इतर तुझे प्राचीन, अवतारांमध्ये सांगितलेले रूप भक्तीने पूजतात.