वराहपुराणम्

योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ।। ७२.

हे द्विजांनो, हा विष्णु दहा प्रकारांनी आणि एकाच प्रकारेही गौरवला जातो. तो तेजस्वी आदित्य आहे, योगशक्ती आणि ऐश्वर्याने युक्त आहे.

स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ।। ७२.

तो परमेश्वर नेहमीच दैवी कार्ये करतो, मानव रूप धारण करतो आणि प्रत्येक युगात लोकांच्या मार्गाची स्थापना व दैवी कार्यांची सिद्धी यासाठी मला स्तुती करतो.

अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ।। ७२.

हे द्विजांनो, द्वापार युगात मी त्याला वर देणारा असतो. कृतयुगात श्वेतद्वीपात मी नेहमी त्याची स्तुती करतो.

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ।। ७२.

सृष्टीच्या वेळी मी चतुर्मुख ब्रह्माची स्तुती करतो आणि काळरूप घेतो. कृतयुगात ब्रह्मा, देव आणि दैत्य नेहमी माझी स्तुती करतात. सुखाची इच्छा असलेले देव माझ्या लिंगमूर्तीची पूजा करतात.

सहस्त्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ।। ७२.

मोक्षाची इच्छा असलेले लोक मनाने हजारो डोकी असलेल्या त्या देवाची उपासना करतात. तोच विश्वात्मा, नारायण स्वतः आहे.

ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ।। ७२.

जे श्रेष्ठ द्विज नेहमी ब्रह्मयज्ञ करतात, ते ब्रह्माला प्रसन्न करतात. वेदच ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो.

नारायणः शिवो विष्णुः शंकर पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ७२.

नारायण, शिव, विष्णु, शंकर आणि पुरुषोत्तम या नावांनी परम, सनातन ब्रह्म सांगितले जाते. ज्ञानी लोक त्याला चिंतनरूप योग म्हणतात.

पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ।। ७२.

यज्ञात पशूंचे शमन आणि होमकर्म जे असते, ते 'ॐ' म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यात मीच स्थित आहे.

कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ।। ७२.

हे ब्राह्मण, ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे कर्मवेदाशी जोडलेले आहेत. आम्ही तिघेही मंत्ररूप आहोत, यात काहीच शंका नाही.

अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग् भावयेत् सुधीः ।। ७२.

मी विष्णू आहे, वेद, ब्रह्मा आणि सर्व कर्मेही मीच आहे. हे तिघे वेगळे नाहीत, हे जाणणाऱ्याने कधीच वेगळे मानू नये.

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ।। ७२.

जो कोणी हे वेगळे समजतो, पक्षपाताने विचार करतो, तो पापी रौरव नावाच्या भयंकर नरकात जातो.

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ।। ७२.

मीच ब्रह्मा, विष्णू आणि ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आहे. या सर्वांत काहीही भेद नाही, हे श्रेष्ठ द्विजा.

रुद्र उवाच । श्रृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुंगव ।। ७३.

रुद्र म्हणाले: हे श्रेष्ठ द्विजा, ऐक, मी तुला अजून एक अद्भुत गोष्ट सांगतो, जी पाण्यात बुडालेल्या अवस्थेत घडली.

ब्रह्माणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ।। ७३.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने मला निर्माण केले आणि सांगितले, 'प्रजांची निर्मिती कर.' पण मला योग्य ज्ञान नव्हते, म्हणून मी पाण्यात बुडून गेलो, हे द्विजा.

तत्र यावत् क्षणं चैकं तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ।। ७३.

तेथे मी एक क्षण स्थिर राहिलो आणि एकाग्र मनाने अंगठ्याएवढ्या परमेश्वराचे ध्यान केले.

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकश्च तापयन्तोंशुभिर्जलम् ।। ७३.

तेवढ्यात पाण्यातून प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजस्वी दहा पुरुष आणि एक पुरुष वर आले, आणि त्यांनी आपल्या किरणांनी पाणी तापवले.

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीर्य तेजसा । तापयन्तो जलं चेदं क्व वा यास्यथ संशत ।। ७३.

मी त्यांना विचारले, 'तुम्ही कोण? पाण्यातून बाहेर येऊन हे पाणी तापवताय, तुमचे पुढे कुठे जाणार आहात, सांगा मला.'

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किंचन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुंगव ।। ७३.

मी असे विचारल्यावरही ते श्रेष्ठ पुरुष काहीच बोलले नाहीत; तसेच ते सर्व पुरुष गप्पच निघून गेले, हे द्विजश्रेष्ठ.

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।। ७३.

त्यांच्या मागे एक अत्यंत तेजस्वी, मेघासारखा, कमळासारख्या डोळ्यांचा महान पुरुष प्रकट झाला.

तमहं पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गाताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ।। ७३.

मी त्याला विचारले, 'तू कोण आहेस? हे पुरुष कोण होते आणि कुठे गेले? तुझा हेतू काय आहे, सांग, हे श्रेष्ठ पुरुषा.'

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ।। ७३.

त्या पुरुषाने सांगितले: 'हे जे तेजस्वी पुरुष गेले, ते आदित्य आहेत; ब्रह्मदेवाच्या ध्यानामुळे ते वेगाने पुढे गेले, हे भव.'

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ।। ७३.

ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करतो; त्या सृष्टीचे रक्षण करण्यासाठी हे पुरुष जातात, यात काहीही शंका नाही, हे देव.

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेति नाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ।। ७३.

शंभू म्हणाले: 'भगवन्, तुला हे कसे माहीत? हे सर्व कोणत्या नावाने ओळखले जाते? कृपया मला सांग, मी जाण्यास उत्सुक आहे.'

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ।। ७३.

रुद्राने असे विचारल्यावर त्या पुरुषाने उत्तर दिले: 'मी नारायण आहे, सनातन देव, जो पाण्यावर विश्रांती घेतो.'

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ।। ७३.

'तुला दिव्यदृष्टी लाभो; काळजीपूर्वक माझ्याकडे पाहा.' असे त्याने सांगितल्यावर मी त्याच्याकडे पाहिले.

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ।। ७३.

तेव्हा मी त्याला अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पाहिले; त्याच्या नाभीमध्ये एक कमळ होते.

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ।। ७३.

त्या कमळावर मी ब्रह्मदेव आणि त्याच्या शेजारी स्वतःलाही पाहिले. त्या महान आत्म्याचे दर्शन घेतल्यावर मला अपार आनंद झाला आणि त्याचे स्तवन करण्याची इच्छा मनात आली, हे द्विजश्रेष्ठ.

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ।। ७३.

हे सुशील, त्या रूपाचा जन्म झाल्यावर मी भक्तीने आणि त्याच्या कर्मांची आठवण ठेवून, तप करून, विश्वाचा आत्मा असलेल्या त्याची या स्तोत्राने स्तुती केली.

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्त्रबाहवे । सहस्त्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ।। ७३.

रुद्र म्हणाले – अनंत, निर्मळ मनाचे, अनेक रूप असलेले, हजारो भुजांचे, हजारो किरणांनी तेजस्वी, सृष्टीकर्ता, विशाल देहाचे, शुद्ध कर्म करणारे, तुला माझा नमस्कार असो.