वराहपुराणम्

तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । तेषां मध्ये सदाचारा ये ते मच्छासने रताः ।। ७१.

गौतमाच्या शापामुळे, त्यांच्या वंशात ब्राह्मण जन्माला येतील; त्यांच्यात जे नेहमी चांगले वागतात आणि माझ्या शिकवणीत रमतात, तेच खरे आहेत.

स्वर्गं चैवापवर्गं च इति वै संशयात् पुरा । वैडालिकाऽधो यास्यन्ति मम संततिदूषकाः ।। ७१.

स्वर्ग किंवा मोक्ष याबद्दल शंका बाळगणारे, ज्यांनी माझ्या वंशाला कलंक लावला, ते सर्व मांजरींच्या योनीत जन्म घेतील.

प्राग् गौतमाग्निना दग्धाः पुनर्मद्वचनाद् द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ।। ७१.

पूर्वी गौतमांच्या अग्नीत जळालेले हे द्विज माझ्या आज्ञेने आता नरकात जातील, यात काहीच शंका नाही.

रुद्र उवाच । एवं मया ब्रह्मसुताः प्रोक्ता जग्मुर्यथागतम् । गौतमोऽपि स्वकं गेहं जगामाशु परंतपः ।। ७१.

रुद्र म्हणाले: मी ब्रह्मदेवाच्या मुलांना असे सांगितले आणि ते जसे आले तसे परत गेले. शत्रूंचा नाश करणारा गौतमही आपल्या घरी लवकरच गेला.

एतद् वः कथितं विप्रा मया धर्मस्य लक्षणम् । एतस्माद् विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत् ।। ७१.

हे ब्राह्मणहो, मी तुम्हाला धर्माची लक्षणे सांगितली. जो या उलट वागतो, तो पाखंडी ठरतो.

श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ।। ७२.

श्रीवराह म्हणाले: अगस्तीने भक्तीभावाने सर्वज्ञ, सर्वकर्मा आणि प्राचीन असलेल्या रुद्राला वंदन करून त्यांना प्रश्न विचारला.

अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ।। ७२.

अगस्त्य म्हणाले: आपण, ब्रह्मा आणि विष्णु हे तिघे त्रिवेदी म्हणून ओळखले जातात. जसा दिवा आणि अग्नी एकत्र असतात, तसे तुम्ही सर्व शास्त्रांत सर्वत्र आहात.

कस्मिन् प्रधानो भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ।। ७२.

हे त्रिनेत्री देव, कोणत्या काळात कोण श्रेष्ठ असतो? कोणत्या काळात परमात्मा प्रकट होतो? की ब्रह्मा श्रेष्ठ असतो? हे मला सांगा.

रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहताः ।। ७२.

रुद्र म्हणाले: येथे जरी तीन रूपांनी सांगितले जात असले तरी, विष्णुच खरा परमब्रह्म आहे. वेदांच्या मार्गावर जे मोहात पडतात, त्यांना हे समजत नाही.

विशप्रवेशने धातुस्तत्र ष्णु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ।। ७२.

'विश' या धातूपासून 'ष्णु' प्रत्ययाने जो शब्द बनतो, तो विष्णु सर्व देवांमध्ये सनातन परमात्मा आहे.

योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ।। ७२.

हे द्विजांनो, हा विष्णु दहा प्रकारांनी आणि एकाच प्रकारेही गौरवला जातो. तो तेजस्वी आदित्य आहे, योगशक्ती आणि ऐश्वर्याने युक्त आहे.

स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ।। ७२.

तो परमेश्वर नेहमीच दैवी कार्ये करतो, मानव रूप धारण करतो आणि प्रत्येक युगात लोकांच्या मार्गाची स्थापना व दैवी कार्यांची सिद्धी यासाठी मला स्तुती करतो.

अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ।। ७२.

हे द्विजांनो, द्वापार युगात मी त्याला वर देणारा असतो. कृतयुगात श्वेतद्वीपात मी नेहमी त्याची स्तुती करतो.

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ।। ७२.

सृष्टीच्या वेळी मी चतुर्मुख ब्रह्माची स्तुती करतो आणि काळरूप घेतो. कृतयुगात ब्रह्मा, देव आणि दैत्य नेहमी माझी स्तुती करतात. सुखाची इच्छा असलेले देव माझ्या लिंगमूर्तीची पूजा करतात.

सहस्त्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ।। ७२.

मोक्षाची इच्छा असलेले लोक मनाने हजारो डोकी असलेल्या त्या देवाची उपासना करतात. तोच विश्वात्मा, नारायण स्वतः आहे.

ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ।। ७२.

जे श्रेष्ठ द्विज नेहमी ब्रह्मयज्ञ करतात, ते ब्रह्माला प्रसन्न करतात. वेदच ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो.

नारायणः शिवो विष्णुः शंकर पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ७२.

नारायण, शिव, विष्णु, शंकर आणि पुरुषोत्तम या नावांनी परम, सनातन ब्रह्म सांगितले जाते. ज्ञानी लोक त्याला चिंतनरूप योग म्हणतात.

पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ।। ७२.

यज्ञात पशूंचे शमन आणि होमकर्म जे असते, ते 'ॐ' म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यात मीच स्थित आहे.

कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ।। ७२.

हे ब्राह्मण, ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे कर्मवेदाशी जोडलेले आहेत. आम्ही तिघेही मंत्ररूप आहोत, यात काहीच शंका नाही.

अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग् भावयेत् सुधीः ।। ७२.

मी विष्णू आहे, वेद, ब्रह्मा आणि सर्व कर्मेही मीच आहे. हे तिघे वेगळे नाहीत, हे जाणणाऱ्याने कधीच वेगळे मानू नये.

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ।। ७२.

जो कोणी हे वेगळे समजतो, पक्षपाताने विचार करतो, तो पापी रौरव नावाच्या भयंकर नरकात जातो.

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ।। ७२.

मीच ब्रह्मा, विष्णू आणि ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आहे. या सर्वांत काहीही भेद नाही, हे श्रेष्ठ द्विजा.

रुद्र उवाच । श्रृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुंगव ।। ७३.

रुद्र म्हणाले: हे श्रेष्ठ द्विजा, ऐक, मी तुला अजून एक अद्भुत गोष्ट सांगतो, जी पाण्यात बुडालेल्या अवस्थेत घडली.

ब्रह्माणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ।। ७३.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने मला निर्माण केले आणि सांगितले, 'प्रजांची निर्मिती कर.' पण मला योग्य ज्ञान नव्हते, म्हणून मी पाण्यात बुडून गेलो, हे द्विजा.

तत्र यावत् क्षणं चैकं तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ।। ७३.

तेथे मी एक क्षण स्थिर राहिलो आणि एकाग्र मनाने अंगठ्याएवढ्या परमेश्वराचे ध्यान केले.

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकश्च तापयन्तोंशुभिर्जलम् ।। ७३.

तेवढ्यात पाण्यातून प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजस्वी दहा पुरुष आणि एक पुरुष वर आले, आणि त्यांनी आपल्या किरणांनी पाणी तापवले.

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीर्य तेजसा । तापयन्तो जलं चेदं क्व वा यास्यथ संशत ।। ७३.

मी त्यांना विचारले, 'तुम्ही कोण? पाण्यातून बाहेर येऊन हे पाणी तापवताय, तुमचे पुढे कुठे जाणार आहात, सांगा मला.'

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किंचन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुंगव ।। ७३.

मी असे विचारल्यावरही ते श्रेष्ठ पुरुष काहीच बोलले नाहीत; तसेच ते सर्व पुरुष गप्पच निघून गेले, हे द्विजश्रेष्ठ.

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।। ७३.

त्यांच्या मागे एक अत्यंत तेजस्वी, मेघासारखा, कमळासारख्या डोळ्यांचा महान पुरुष प्रकट झाला.