वराहपुराणम्

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ।। ६.

राजा, त्याला आणि हरि नारायण यांना एकच समजून, कर्मकांडाने देवाधिदेवाची तुष्टी साधू लागला.

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्न्द्वस्यान्तमुपेयुषी ।। ६.

नंतर, बराच काळ गेल्यावर, त्या राजाचे मन राज्यसुख उपभोगून द्वैताचा अंत गाठते.

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ।। ६.

मग, आपल्या शंभर भावांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पुत्र विवस्वताचा राज्याभिषेक करून, तो राजा तपोवनात गेला.

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामा तु पूज्यते तत्परायणैः ।। ६.

तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असं पुष्कर नावाचं पवित्र स्थान आहे, जिथे कमळासारख्या डोळ्यांचा केशव भक्तांनी भक्तीभावाने पूजला जातो.

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ।। ६.

तेथे काश्मीरचा राजा वसु हा राजर्षी गेला आणि अतिशय कठोर तप करून त्याने स्वतःचं शरीर अगदी कृश केलं.

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ।। ६.

त्या ज्ञानी राजाने भक्तीभावाने पुंडरीकाक्षाचं श्रेष्ठ स्तोत्र म्हणत पापरहित नारायणाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला आणि स्तोत्राच्या शेवटी तो राजा त्याच्यात एकरूप झाला.

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ।। ६.

धरिणी म्हणाली: हे परमेश्वरा, पुंडरीकाक्षाचं श्रेष्ठ स्तोत्र कसं ओळखलं जातं? ते कसं आहे? कृपया मला हे खरं खरं सांगावं.

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ।। ६.

श्रीवराह म्हणाले: कमळासारख्या डोळ्यांच्या पुंडरीकाक्षा, तुला नमस्कार. मधुसूदना, तुला नमस्कार. सर्व लोकांचे स्वामी, तुला नमस्कार. तीक्ष्ण चक्रधारी, तुला नमस्कार.

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ।। ६.

सर्व विश्वाचा मूळस्वरूप, बलवान बाहू असलेला, वर देणारा, सर्व तेजांनी भरलेला, विद्या आणि अविद्या या दोन्हींचा अधिपती असलेल्या पुंडरीकाक्षाला मी नमस्कार करतो.

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ।। ६.

मी मधुसूदनाला नमस्कार करतो, जो आदिदेव, महादेव, वेद आणि वेदांगांचा जाणणारा, गूढ आणि सर्व देवांचा स्वामी आहे.

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यामूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ।। ६.

मी कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या विश्वस्वरूप, महान रूप, विद्या रूप, त्रिमूर्ती आणि सर्व देवांचे रक्षण करणाऱ्याला वंदन करतो.

सहस्त्रशीर्षिणं देवं सहस्त्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ।। ६.

सहस्त्र डोके, सहस्त्र डोळे, बलवान बाहू असलेला, साऱ्या जगात व्यापून उभा असलेल्या त्या परमेश्वराला मी वंदन करतो.

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ।। ६.

शरण देणारा, शरणागतांचा रक्षण करणारा, सनातन, विजयी विष्णू, निळ्या मेघासारखा दिसणारा आणि चक्रधारी अशा देवाला मी वंदन करतो.

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं मस्ये सर्वगं हरिम् ।। ६.

शुद्ध, सर्वत्र असलेला, नित्य, आकाशासारखा, सनातन, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींपासून मुक्त, सर्वत्र असणाऱ्या हरिला मी वंदन करतो.

नान्यत् किंचित् प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ।। ६.

अच्युत, तुझ्याशिवाय मला काहीच वेगळं दिसत नाही; हे सगळं चराचर तुझ्यानेच व्यापलेलं मी पाहतो.

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ।। ६.

असं तो बोलत असताना, त्याच्या शरीरातून एक मूर्तिमंत पुरुष बाहेर आला, जो काळ्या मेघासारखा, भयंकर आणि भीतीदायक होता.

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ।। ६.

त्याच्या डोळ्यांत रक्ताचा रंग, शरीराने ठेंगणं, जळालेल्या खांबासारखा तेज असलेला तो, हात जोडून उभा राहिला आणि म्हणाला: 'राजा, मी काय करू?'

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम् ।। ६.

राजा म्हणाला: 'तू कोण आहेस? इथे तुझं काय काम? तू का आलास? हे मला सांग, व्याधा, मला हे जाणून घ्यायचं आहे.'

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमाञ्जनस्थाने विचक्षणः ।। ६.

व्याध म्हणाला: 'राजा, पूर्वी कलियुगात तू दक्षिणेकडील प्रदेशात राजा होतास, पूर्ण धर्मातून जन्मलेला, कीर्तीमान आणि बुद्धिमान, जनस्थानात राहणारा.'

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ।। ६.

एकदा, वीर, घोड्यांनी वेढलेला असताना, तू जंगलात शिकार करण्यासाठी, विशेषतः वन्य प्राण्यांना मारण्यासाठी गेला होतास.

तत्र त्वयाऽन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ।। ६.

तेथे, दुसऱ्या इच्छेने प्रेरित होऊन, तू हरणाच्या रूपात असलेल्या एका ऋषीला दूरवरून काठीने मारून खाली पाडलं.

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ।। ६.

राजा, ब्राह्मण मेला तेव्हा तू आनंदाने म्हणालास, 'हरिण मारला गेला,' आणि तो मृगच आहे असं पाहिलंस.

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमानसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ।। ६.

तो ब्राह्मण पाहून, राजासाहेब, तुझं मन आणि इंद्रिये अस्वस्थ झाली; मग तू घरी गेलास आणि हे दुसऱ्या कुणाला सांगितलंस.

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचितेनैतद् विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ।। ६.

काही दिवसांनी, राजाधिराज, ब्रह्महत्येच्या भीतीने, रात्री तुझ्या मनात विचार आला, 'काय करावं, जेणेकरून मी या पापातून मुक्त होईल?'

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ।। ६.

नंतर, राजासाहेब, एकदा तू नारायणाचं ध्यान केलंस आणि शुद्ध द्वादशीच्या दिवशी उपवास धरलास.

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ।। ६.

शुभ दिवशी, 'नारायण माझ्यावर प्रसन्न आहे' असं म्हणून, तू विधीने गाय दान दिलीस; पण जो मेला होता त्याला लगेच पोटात दुखू लागलं.

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ।। ६.

द्वादशीचं व्रत पूर्ण पाळलं गेलं नाही, त्याचं कारण मी सांगतो: तुझी पुण्यवती पत्नी, नारायणी हे तिचं नाव, तीच त्याला कारणीभूत होती.

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ।। ६.

तीने श्वास अडखळत असतानाच उच्चार केल्यामुळे, राजासाहेब, तुझं पुढचं जन्म एक कल्पकाळ विष्णुपुरीत झालं.

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहो महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ।। ६.

आणि मी, तुझ्या देहात वास करणारा, सर्व काही अखंड जाणतो; ब्रह्महत्येचं भयंकर दुख मला छळत होतं, असं मला वाटलं.