वराहपुराणम्

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ।। ७१.

दुष्काळ संपल्यावर, त्या ब्राह्मणांच्या मनात तीर्थयात्रेसाठी जाण्याची इच्छा झाली.

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेति संचिन्त्य मीरीचः परमो मुनिः ।। ७१.

तेथे शांडिल्य नावाच्या तपस्वी, जो श्रेष्ठ मुनी होता, त्याला मोठ्या मुनी मारीचाने विचारपूर्वक संबोधले.

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तमनुक्त्वा न गच्छामस्तपश्चर्तुं तपोवनम् ।। ७१.

मारीच म्हणाले: शांडिल्य, मी योग्य ते सांगतो; तुझ्या वडिलांचे नाव गौतम आहे, ते मोठे मुनी आहेत. त्यांना न सांगता आपण तपोवनात तप करायला जाऊ नये.

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्यान्नभक्षणात् ।। ७१.

असे म्हटल्यावर, त्या सर्व मुनींनी म्हणाले: 'आपण आपले शरीर त्याच्या अन्नासाठी विकले आहे का?'

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ।। ७१.

असे बोलून, त्यांनी पुन्हा आपल्याला कसे जावे यावर चर्चा केली; मग त्यांनी मायेमुळे एक गाय निर्माण केली आणि ती त्याच्या भाताच्या शेतात सोडली.

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेत्यभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ।। ७१.

त्या गायीला जंगलात भटकताना पाहून गौतम ऋषींनी हातात पाणी घेतलं आणि 'रुद्राकडे जा' असं म्हटलं. मग ती मायेमुळे निर्माण झालेली गाय पाण्याच्या थेंबांनी पडली.

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ।। ७१.

ती गाय मारली गेली हे पाहून आणि ते ऋषी निघायला लागले तेव्हा, शहाण्या आणि नम्र गौतमांनी त्या ऋषींना विचारलं.

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ।। ७१.

म्हणून तुम्ही का जाता आहात, ऋषिजनांनो? कृपया मला लवकर सांगा. मी नेहमी तुमचा भक्त आणि विशेषतः नम्र असूनही तुम्ही मला का सोडून चाललात?

ऋषय ऊचुः । गोवध्येयमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ।। ७१.

ऋषी म्हणाले: ब्रह्मन्, इथे गायीचं वध झालं आहे; ती तुझ्या शरीराशी जोडलेली असेपर्यंत, आम्ही तुझं अन्न खाणार नाही, हे महर्षे.

एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः ।। ७१.

असं ऐकून, धर्म जाणणाऱ्या गौतमांनी त्या तपस्वींना सांगितलं, 'गायीच्या वधासाठी मला प्रायश्चित्त द्या, हे तपशक्तीने संपन्न असणाऱ्यांनो.'

इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिता । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः ।। ७१.

ही गाय मेली नाही, ब्रह्मन्; ती जणू बेशुद्ध पडली आहे. गंगाजलाने स्नान केल्यावर ती नक्कीच पुन्हा उठेल, यात शंका नाही.

प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते ।। ७१.

मृतांसाठी प्रायश्चित्त असतं; जी मेली नाही, तिच्यासाठी हे आधीच झालं आहे. व्रत करू नकोस किंवा रागावू नकोस, असं सांगून ते निघून गेले.

गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः ।। ७१.

ते निघून गेल्यावर, शहाणा गौतम हिमालय या महान पर्वताकडे गेला, मला पूजायचं आणि मोठं तप करायचं ठरवून.

शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत ।। ७१.

शंभर वर्षं मी त्याच्याकडून पूजला गेलो; मी प्रसन्न होऊन त्याला म्हटलं, 'सुव्रत, तू एखादं वर माग.'

सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी ।। ७१.

त्याने मला सांगितलं, 'तुमच्या जटांमधून गंगा, ही तपस्वी नदी, मला द्या. ही पुण्यवती भागीरथी नदी माझ्यासोबत यावी.'

एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृह्य गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता ।। ७१.

असं म्हटल्यावर, शिवांनी एक जटांचा गुच्छ दिला. तो घेऊन तो तिथे गेला जिथे गाय मेली होती.

तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा ।। ७१.

त्या पाण्याने स्नान केल्यावर, ती गाय उठली आणि तेजस्वी दिसू लागली; तिथेच एक मोठी, पवित्र आणि शुद्ध नदी निर्माण झाली.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः ।। ७१.

ते अद्भुत दृश्य पाहून, निर्मळ सप्तर्षी तिथे आले, आकाशात विमानात उभे राहून 'छान! छान!' असं म्हणू लागले.

साधु गौतम साधूनां कोन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् ।। ७१.

'गौतम, उत्तम केलंस! सज्जनांमध्ये तुझ्यासारखा दुसरा कोण आहे, ज्याने देवी जाह्नवीला दंडकात उतरवलं?'

एवमुक्तस्तदा तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मह्यं तावत् पश्यति गौतमः ।। ७१.

त्यांनी असं म्हटल्यावर, गौतम विचार करू लागला, 'हे काय आहे?' आणि गायीच्या मृत्यूचं कारण त्याला दिसलं.

ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् जटाभस्ममिथ्याव्रतधरास्तथा । भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः ।। ७१.

ऋषींच्या मायेमुळे हे सगळं घडलं आहे, हे लक्षात घेऊन, त्याने त्यांना शाप दिला: 'जटा आणि भस्म लावून खोटं व्रत धारण करणारे तुम्ही, आता त्रैवेदिक मार्गाबाहेर जाल, वेदकर्मांपासून दूर राहाल.'

तच्छ्रुत्वा क्रूरवचनं गौतमस्य महामुनेः । ऊचुः सप्तर्षयो मैवं सर्वकालं द्विजोत्तमाः । भवन्तु किं तु ते वाक्यं मोघं नास्त्यत्र संशयः ।। ७१.

महर्षी गौतमांच्या त्या कठोर शब्दांनी, सप्तर्षी म्हणाले, 'हे द्विजश्रेष्ठ, असं सदैव होऊ नये. पण तुझं वचन व्यर्थ होणार नाही, यात शंका नाही.'

यदि नाम कलौ सर्वे भविष्यन्ति द्विजोत्तमाः । उपकारिणि ये ते हि अपकर्तार एव हि । इत्थंभूता अपि कलौ भक्तिभाजो भवन्तु ते ।। ७१.

'कलियुगात जरी सर्व द्विजश्रेष्ठ असे झाले, तरी जे उपकार करतील ते कधी कधी अपकारही करू शकतात. तरीही, कलियुगात असे लोक भक्तिभावाने राहू देत.'

त्वद्वाक्यवह्निनिर्दग्धाः सदा कलियुगे द्विजाः । भविष्यन्ति क्रियाहीना वेदकर्मबहिष्कृताः ।। ७१.

कलियुगात, तुझ्या शब्दांनी जळालेले ब्राह्मण नेहमीच कर्मकांडांपासून दूर राहतील, वेदकर्मांना वर्ज्य होतील आणि त्यांच्याकडे कोणतीही धार्मिक कृत्ये उरणार नाहीत.

अस्याश्च गौणं नामेह नदी गोदावरीति च । गौर्दत्ता वरदानाच्च भवेद् गोदावरी नदी ।। ७१.

ही नदी येथे गौण नावाने 'गोदावरी' म्हणून ओळखली जाते; कारण येथे गाय दान देण्यात आली आणि वर मिळाला, म्हणून या नदीला 'गोदावरी' असे नाव पडले.

एतां प्राप्य कलौ ब्रह्मन् गां ददन्ति जनाश्च ये । यथाशक्त्या तु दानानि मोदन्ते त्रिदशैः सह ।। ७१.

कलियुगात, हे ब्राह्मण, जे कोणी या नदीवर येतात आणि आपल्या शक्तीनुसार गाय दान करतात किंवा इतर दान करतात, ते देवांसह आनंदी होतात.

सिंहस्थे च गुरौ तत्र यो गच्छति समाहितः । स्नात्वा च विधिना तत्र पितॄं स्तर्पयते तथा ।। ७१.

सिंह राशीत गुरु असताना, जो कोणी एकाग्र मनाने येथे येतो, विधिपूर्वक स्नान करतो आणि तेथे पितरांना तर्पण करतो—

स्वर्गं गच्छन्ति पितरो निरये पतिता अपि । स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य मुक्तिभाजो न संशयः ।। ७१.

त्याचे पितर, जरी नरकात पडले असले तरी, स्वर्गात जातात; आणि जे आधीच स्वर्गात आहेत, त्यांना मुक्ती मिळते—याबद्दल काहीही शंका नाही.

त्वं ख्यातिं महतीं प्राप्य मुक्तिं यास्यसि शाश्वतीम् । एवमुक्त्वाऽथ मुनयो ययुः कैलासपर्वतम् । यत्राहमुमया सार्धं सदा तिष्ठामि सत्तमाः ।। ७१.

तुला मोठी कीर्ती मिळेल आणि तू शाश्वत मुक्तीकडे जाशील; असे सांगून, ते सर्व ऋषी कैलास पर्वतावर गेले, जिथे मी नेहमी पार्वतीसोबत वास करतो, हे श्रेष्ठ सज्जनांनो.