वराहपुराणम्

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ।। ७१.

ऋषी म्हणाले: लोकांना मोह पाडण्यासाठी तू वेगळे शास्त्र निर्माण केलेस; हे देव, तू हे कोणत्या कारणासाठी केलेस, कृपया आम्हाला सांग.

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ।। ७१.

रुद्र म्हणाले: भारतवर्षात दंडक नावाचे एक जंगल आहे; तिथे गौतम नावाचा एक ब्राह्मण अतिशय कठोर तप करीत होता.

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ।। ७१.

त्याच्या त्या तपामुळे ब्रह्मा प्रसन्न झाले आणि त्या मुनीला म्हणाले: 'तपशक्तीने युक्त असलेल्या, वर माग.'

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ।। ७१.

जगाचा निर्माता ब्रह्मा असे म्हणताच, गौतमाने ताबडतोब सांगितले: 'कमलजन्मा, मला धान्यांची एक ओळ दे.'

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतश्रृङ्गे महाश्रमम् ।। ७१.

असे म्हटल्यावर पितामहाने त्याला तोच वर दिला; तो वर मिळाल्यावर त्या विप्राने शतशृंग पर्वतावर मोठे आश्रम उभारले.

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ।। ७१.

तेथे, त्या आश्रमाच्या कडेला, त्या ब्राह्मणाने भाताची शेती केली; तो मुनी स्वतः भात कापायचा आणि दुपारी शिजवायचा; तो विप्र सर्व ब्राह्मणांना मनापासून पाहुणचार द्यायचा.

कस्यचित् त्वथ कालस्य महति द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ।। ७१.

काही काळानंतर, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, मोठ्या बारा वर्षांची भयानक दुष्काळाची वेळ आली.

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमामास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ।। ७१.

तो दुष्काळ पाहून, जंगलात राहणारे सर्व मुनी उपासमारीने त्रस्त होऊन त्या वेळी गौतमाकडे गेले.

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ।। ७१.

ते सर्व आलेले पाहून, गौतमाने डोके झुकवून म्हणाला: 'हे श्रेष्ठ मुनींच्या पुत्रांनो, माझ्या घरी थांबा.'

एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत् सा निवृताऽभवत् ।। ७१.

त्यांनी तसे ऐकून, तेथे राहिले आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे अन्न खात राहिले, तोपर्यंत तो दुष्काळ संपला.

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ।। ७१.

दुष्काळ संपल्यावर, त्या ब्राह्मणांच्या मनात तीर्थयात्रेसाठी जाण्याची इच्छा झाली.

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेति संचिन्त्य मीरीचः परमो मुनिः ।। ७१.

तेथे शांडिल्य नावाच्या तपस्वी, जो श्रेष्ठ मुनी होता, त्याला मोठ्या मुनी मारीचाने विचारपूर्वक संबोधले.

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तमनुक्त्वा न गच्छामस्तपश्चर्तुं तपोवनम् ।। ७१.

मारीच म्हणाले: शांडिल्य, मी योग्य ते सांगतो; तुझ्या वडिलांचे नाव गौतम आहे, ते मोठे मुनी आहेत. त्यांना न सांगता आपण तपोवनात तप करायला जाऊ नये.

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्यान्नभक्षणात् ।। ७१.

असे म्हटल्यावर, त्या सर्व मुनींनी म्हणाले: 'आपण आपले शरीर त्याच्या अन्नासाठी विकले आहे का?'

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ।। ७१.

असे बोलून, त्यांनी पुन्हा आपल्याला कसे जावे यावर चर्चा केली; मग त्यांनी मायेमुळे एक गाय निर्माण केली आणि ती त्याच्या भाताच्या शेतात सोडली.

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेत्यभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ।। ७१.

त्या गायीला जंगलात भटकताना पाहून गौतम ऋषींनी हातात पाणी घेतलं आणि 'रुद्राकडे जा' असं म्हटलं. मग ती मायेमुळे निर्माण झालेली गाय पाण्याच्या थेंबांनी पडली.

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ।। ७१.

ती गाय मारली गेली हे पाहून आणि ते ऋषी निघायला लागले तेव्हा, शहाण्या आणि नम्र गौतमांनी त्या ऋषींना विचारलं.

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ।। ७१.

म्हणून तुम्ही का जाता आहात, ऋषिजनांनो? कृपया मला लवकर सांगा. मी नेहमी तुमचा भक्त आणि विशेषतः नम्र असूनही तुम्ही मला का सोडून चाललात?

ऋषय ऊचुः । गोवध्येयमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ।। ७१.

ऋषी म्हणाले: ब्रह्मन्, इथे गायीचं वध झालं आहे; ती तुझ्या शरीराशी जोडलेली असेपर्यंत, आम्ही तुझं अन्न खाणार नाही, हे महर्षे.

एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः ।। ७१.

असं ऐकून, धर्म जाणणाऱ्या गौतमांनी त्या तपस्वींना सांगितलं, 'गायीच्या वधासाठी मला प्रायश्चित्त द्या, हे तपशक्तीने संपन्न असणाऱ्यांनो.'

इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिता । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः ।। ७१.

ही गाय मेली नाही, ब्रह्मन्; ती जणू बेशुद्ध पडली आहे. गंगाजलाने स्नान केल्यावर ती नक्कीच पुन्हा उठेल, यात शंका नाही.

प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते ।। ७१.

मृतांसाठी प्रायश्चित्त असतं; जी मेली नाही, तिच्यासाठी हे आधीच झालं आहे. व्रत करू नकोस किंवा रागावू नकोस, असं सांगून ते निघून गेले.

गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः ।। ७१.

ते निघून गेल्यावर, शहाणा गौतम हिमालय या महान पर्वताकडे गेला, मला पूजायचं आणि मोठं तप करायचं ठरवून.

शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत ।। ७१.

शंभर वर्षं मी त्याच्याकडून पूजला गेलो; मी प्रसन्न होऊन त्याला म्हटलं, 'सुव्रत, तू एखादं वर माग.'

सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी ।। ७१.

त्याने मला सांगितलं, 'तुमच्या जटांमधून गंगा, ही तपस्वी नदी, मला द्या. ही पुण्यवती भागीरथी नदी माझ्यासोबत यावी.'

एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृह्य गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता ।। ७१.

असं म्हटल्यावर, शिवांनी एक जटांचा गुच्छ दिला. तो घेऊन तो तिथे गेला जिथे गाय मेली होती.

तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा ।। ७१.

त्या पाण्याने स्नान केल्यावर, ती गाय उठली आणि तेजस्वी दिसू लागली; तिथेच एक मोठी, पवित्र आणि शुद्ध नदी निर्माण झाली.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः ।। ७१.

ते अद्भुत दृश्य पाहून, निर्मळ सप्तर्षी तिथे आले, आकाशात विमानात उभे राहून 'छान! छान!' असं म्हणू लागले.

साधु गौतम साधूनां कोन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् ।। ७१.

'गौतम, उत्तम केलंस! सज्जनांमध्ये तुझ्यासारखा दुसरा कोण आहे, ज्याने देवी जाह्नवीला दंडकात उतरवलं?'