वराहपुराणम्

त्रयो लोकास्त्रयः संध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ।। ७०.

तीन लोक, तीन संध्या, तीन वर्ण; तसेच तीन प्रकारची यज्ञे — हे जग तिन्ही प्रकारांनी बांधलेलं आहे.

य एवं वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ।। ७०.

जो असं जाणतो, हे श्रेष्ठ ऋषी, की परम नारायण, दुसरा म्हणजे कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा, आणि मी तिसरा; गुणांनी मीच प्रमुख आहे, बाकी सर्व भ्रम आहे.

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् ।। ७१.

अगस्त्य म्हणाला: असं ऐकून, देव, ऋषी आणि मी, हे राजन, त्या पिनाकधारी देवाला वंदन केलं.

प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् ।। ७१.

डोकं टेकवून वंदन केल्यावर, हे राजन, आम्ही पाहिलं की त्या रुद्राच्या देहात कमळावर बसलेला ब्रह्मा आहे.

नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकम् । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः ।। ७१.

आणि त्याच्या हृदयात, धुळीच्या कणासारखा सूक्ष्म, तेजस्वी सोन्यासारखा झळाळणारा नारायण आम्ही भवरूप देहातून पाहिला.

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् ।। ७१.

त्याला पाहून, माझ्यासह सर्व यजमान ऋषी आश्चर्यचकित झाले; त्यांनी जयजयकार आणि साम, ऋच, यजुर्वेदाच्या ऋचा म्हणायला सुरुवात केली.

कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः ।। ७१.

तेव्हा त्यांनी त्या परमेश्वराला विचारलं: हे परमेश्वर, हे काय आहे? तुझ्या एका रूपात तिन्ही रूपं दिसतात.

रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृह्णीमः कविसत्तमाः ।। ७१.

रुद्र म्हणाले: या यज्ञात, मोठ्या ऋषींनी माझ्या उद्देशाने जी काही आहुती दिली आहे, ती आम्ही तिघेही—हे श्रेष्ठ कवी—आपापला भाग घेतो.

नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः ।। ७१.

हे श्रेष्ठ मुनीहो, आमच्यात कोणताही वेगळेपणा नाही; ज्यांची दृष्टी स्पष्ट आहे, ते योग्य तेच पाहतात, पण उलटसुलट गोष्टींमध्ये अनेकजण वेगवेगळेच पाहतात.

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शंकरं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ।। ७१.

रुद्रांनी असे सांगितल्यावर, त्या सर्व मुनींनी, हे राजन, शंकर देवाला मोहाच्या शास्त्राचा हेतू विचारला.

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ।। ७१.

ऋषी म्हणाले: लोकांना मोह पाडण्यासाठी तू वेगळे शास्त्र निर्माण केलेस; हे देव, तू हे कोणत्या कारणासाठी केलेस, कृपया आम्हाला सांग.

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ।। ७१.

रुद्र म्हणाले: भारतवर्षात दंडक नावाचे एक जंगल आहे; तिथे गौतम नावाचा एक ब्राह्मण अतिशय कठोर तप करीत होता.

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ।। ७१.

त्याच्या त्या तपामुळे ब्रह्मा प्रसन्न झाले आणि त्या मुनीला म्हणाले: 'तपशक्तीने युक्त असलेल्या, वर माग.'

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ।। ७१.

जगाचा निर्माता ब्रह्मा असे म्हणताच, गौतमाने ताबडतोब सांगितले: 'कमलजन्मा, मला धान्यांची एक ओळ दे.'

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतश्रृङ्गे महाश्रमम् ।। ७१.

असे म्हटल्यावर पितामहाने त्याला तोच वर दिला; तो वर मिळाल्यावर त्या विप्राने शतशृंग पर्वतावर मोठे आश्रम उभारले.

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ।। ७१.

तेथे, त्या आश्रमाच्या कडेला, त्या ब्राह्मणाने भाताची शेती केली; तो मुनी स्वतः भात कापायचा आणि दुपारी शिजवायचा; तो विप्र सर्व ब्राह्मणांना मनापासून पाहुणचार द्यायचा.

कस्यचित् त्वथ कालस्य महति द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ।। ७१.

काही काळानंतर, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, मोठ्या बारा वर्षांची भयानक दुष्काळाची वेळ आली.

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमामास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ।। ७१.

तो दुष्काळ पाहून, जंगलात राहणारे सर्व मुनी उपासमारीने त्रस्त होऊन त्या वेळी गौतमाकडे गेले.

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ।। ७१.

ते सर्व आलेले पाहून, गौतमाने डोके झुकवून म्हणाला: 'हे श्रेष्ठ मुनींच्या पुत्रांनो, माझ्या घरी थांबा.'

एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत् सा निवृताऽभवत् ।। ७१.

त्यांनी तसे ऐकून, तेथे राहिले आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे अन्न खात राहिले, तोपर्यंत तो दुष्काळ संपला.

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ।। ७१.

दुष्काळ संपल्यावर, त्या ब्राह्मणांच्या मनात तीर्थयात्रेसाठी जाण्याची इच्छा झाली.

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेति संचिन्त्य मीरीचः परमो मुनिः ।। ७१.

तेथे शांडिल्य नावाच्या तपस्वी, जो श्रेष्ठ मुनी होता, त्याला मोठ्या मुनी मारीचाने विचारपूर्वक संबोधले.

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तमनुक्त्वा न गच्छामस्तपश्चर्तुं तपोवनम् ।। ७१.

मारीच म्हणाले: शांडिल्य, मी योग्य ते सांगतो; तुझ्या वडिलांचे नाव गौतम आहे, ते मोठे मुनी आहेत. त्यांना न सांगता आपण तपोवनात तप करायला जाऊ नये.

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्यान्नभक्षणात् ।। ७१.

असे म्हटल्यावर, त्या सर्व मुनींनी म्हणाले: 'आपण आपले शरीर त्याच्या अन्नासाठी विकले आहे का?'

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ।। ७१.

असे बोलून, त्यांनी पुन्हा आपल्याला कसे जावे यावर चर्चा केली; मग त्यांनी मायेमुळे एक गाय निर्माण केली आणि ती त्याच्या भाताच्या शेतात सोडली.

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेत्यभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ।। ७१.

त्या गायीला जंगलात भटकताना पाहून गौतम ऋषींनी हातात पाणी घेतलं आणि 'रुद्राकडे जा' असं म्हटलं. मग ती मायेमुळे निर्माण झालेली गाय पाण्याच्या थेंबांनी पडली.

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ।। ७१.

ती गाय मारली गेली हे पाहून आणि ते ऋषी निघायला लागले तेव्हा, शहाण्या आणि नम्र गौतमांनी त्या ऋषींना विचारलं.

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ।। ७१.

म्हणून तुम्ही का जाता आहात, ऋषिजनांनो? कृपया मला लवकर सांगा. मी नेहमी तुमचा भक्त आणि विशेषतः नम्र असूनही तुम्ही मला का सोडून चाललात?

ऋषय ऊचुः । गोवध्येयमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ।। ७१.

ऋषी म्हणाले: ब्रह्मन्, इथे गायीचं वध झालं आहे; ती तुझ्या शरीराशी जोडलेली असेपर्यंत, आम्ही तुझं अन्न खाणार नाही, हे महर्षे.