वराहपुराणम्

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ।। ७०.

महाबाहू रुद्र, तू भ्रम निर्माण करणारी ग्रंथं तयार कर; थोड्या प्रयत्नात मोठं फळ मिळेल असं दाखव.

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ।। ७०.

माया, जादू आणि उलट वागणूक दाखव; हे दाखवून सर्व लोकांना पटकन गोंधळात टाक, हे महेश्वर.

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ।। ७०.

असं सांगून त्या परमेश्वराने लगेच माझं खरं रूप लपवलं आणि पुन्हा प्रकट केलं.

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतेषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ।। ७०.

त्या वेळेपासून, उत्तम जीवांनो, लोक बहुतेक वेळा माझ्याच तयार केलेल्या ग्रंथांमध्ये रमू लागले.

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ।। ७०.

जे लोक वेदांच्या मार्गावर, नारायण या देवाला एकरूप मानतात, ते मुक्तीला पात्र होतात.

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ।। ७०.

हे श्रेष्ठ द्विज, जे लोक मला किंवा ब्रह्माला विष्णूपासून वेगळं मानून पूजा करतात, ते पापी नरकात जातात.

ये वेदमार्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ।। ७०.

जे वेदमार्ग सोडतात, त्यांना फसवण्यासाठी मी वेगवेगळ्या मतांनी आणि निष्कर्षांनी युक्त ग्रंथ दाखवले.

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ।। ७०.

ही बंधनाची अवस्था म्हणजे पशुभाव; जेव्हा हे बंधन सुटतं, तेव्हा पाशुपत शास्त्र, वेद म्हणून ओळखलं जाणारं, प्रकट होतं.

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ।। ७०.

मीच वेदस्वरूप आहे, हे ऋषी; वेदांशिवाय दुसऱ्या ग्रंथांनी किंवा त्यांच्या अर्थाने माझं खरं रूप कळत नाही. मी वेदांमधूनच ओळखला जातो, विशेषतः ब्राह्मणांनी.

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ।। ७०.

हे ऋषी, मीच तीन युगे आहे, ब्रह्मा आणि विष्णूही तसेच; हे तिघं सत्त्वादी गुणांपासून, तीन वेद, तीन अग्नी यांच्यापासून उत्पन्न झाले आहेत.

त्रयो लोकास्त्रयः संध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ।। ७०.

तीन लोक, तीन संध्या, तीन वर्ण; तसेच तीन प्रकारची यज्ञे — हे जग तिन्ही प्रकारांनी बांधलेलं आहे.

य एवं वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ।। ७०.

जो असं जाणतो, हे श्रेष्ठ ऋषी, की परम नारायण, दुसरा म्हणजे कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा, आणि मी तिसरा; गुणांनी मीच प्रमुख आहे, बाकी सर्व भ्रम आहे.

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् ।। ७१.

अगस्त्य म्हणाला: असं ऐकून, देव, ऋषी आणि मी, हे राजन, त्या पिनाकधारी देवाला वंदन केलं.

प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् ।। ७१.

डोकं टेकवून वंदन केल्यावर, हे राजन, आम्ही पाहिलं की त्या रुद्राच्या देहात कमळावर बसलेला ब्रह्मा आहे.

नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकम् । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः ।। ७१.

आणि त्याच्या हृदयात, धुळीच्या कणासारखा सूक्ष्म, तेजस्वी सोन्यासारखा झळाळणारा नारायण आम्ही भवरूप देहातून पाहिला.

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् ।। ७१.

त्याला पाहून, माझ्यासह सर्व यजमान ऋषी आश्चर्यचकित झाले; त्यांनी जयजयकार आणि साम, ऋच, यजुर्वेदाच्या ऋचा म्हणायला सुरुवात केली.

कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः ।। ७१.

तेव्हा त्यांनी त्या परमेश्वराला विचारलं: हे परमेश्वर, हे काय आहे? तुझ्या एका रूपात तिन्ही रूपं दिसतात.

रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृह्णीमः कविसत्तमाः ।। ७१.

रुद्र म्हणाले: या यज्ञात, मोठ्या ऋषींनी माझ्या उद्देशाने जी काही आहुती दिली आहे, ती आम्ही तिघेही—हे श्रेष्ठ कवी—आपापला भाग घेतो.

नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः ।। ७१.

हे श्रेष्ठ मुनीहो, आमच्यात कोणताही वेगळेपणा नाही; ज्यांची दृष्टी स्पष्ट आहे, ते योग्य तेच पाहतात, पण उलटसुलट गोष्टींमध्ये अनेकजण वेगवेगळेच पाहतात.

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शंकरं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ।। ७१.

रुद्रांनी असे सांगितल्यावर, त्या सर्व मुनींनी, हे राजन, शंकर देवाला मोहाच्या शास्त्राचा हेतू विचारला.

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ।। ७१.

ऋषी म्हणाले: लोकांना मोह पाडण्यासाठी तू वेगळे शास्त्र निर्माण केलेस; हे देव, तू हे कोणत्या कारणासाठी केलेस, कृपया आम्हाला सांग.

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ।। ७१.

रुद्र म्हणाले: भारतवर्षात दंडक नावाचे एक जंगल आहे; तिथे गौतम नावाचा एक ब्राह्मण अतिशय कठोर तप करीत होता.

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ।। ७१.

त्याच्या त्या तपामुळे ब्रह्मा प्रसन्न झाले आणि त्या मुनीला म्हणाले: 'तपशक्तीने युक्त असलेल्या, वर माग.'

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ।। ७१.

जगाचा निर्माता ब्रह्मा असे म्हणताच, गौतमाने ताबडतोब सांगितले: 'कमलजन्मा, मला धान्यांची एक ओळ दे.'

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतश्रृङ्गे महाश्रमम् ।। ७१.

असे म्हटल्यावर पितामहाने त्याला तोच वर दिला; तो वर मिळाल्यावर त्या विप्राने शतशृंग पर्वतावर मोठे आश्रम उभारले.

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ।। ७१.

तेथे, त्या आश्रमाच्या कडेला, त्या ब्राह्मणाने भाताची शेती केली; तो मुनी स्वतः भात कापायचा आणि दुपारी शिजवायचा; तो विप्र सर्व ब्राह्मणांना मनापासून पाहुणचार द्यायचा.

कस्यचित् त्वथ कालस्य महति द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ।। ७१.

काही काळानंतर, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, मोठ्या बारा वर्षांची भयानक दुष्काळाची वेळ आली.

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमामास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ।। ७१.

तो दुष्काळ पाहून, जंगलात राहणारे सर्व मुनी उपासमारीने त्रस्त होऊन त्या वेळी गौतमाकडे गेले.

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ।। ७१.

ते सर्व आलेले पाहून, गौतमाने डोके झुकवून म्हणाला: 'हे श्रेष्ठ मुनींच्या पुत्रांनो, माझ्या घरी थांबा.'