वराहपुराणम्

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवान् ससर्ज परमेश्वरः ।। ७०.

तोच नारायण, परमदेव, सत्त्वस्वरूप जनार्दन; तोच परमेश्वर स्वतःला तीन रूपांत प्रकट करतो.

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ।। ७०.

राजस आणि तमस या गुणांनी युक्त असलेल्या, आणि राजस गुण सत्त्वापेक्षा अधिक असलेल्या त्या सर्वशक्तिमानाने आपल्या नाभीतील कमळावर कमलासन ब्रह्माची निर्मिती केली.

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ।। ७०.

तोही, राजस आणि तमस या गुणांनी युक्त होऊन, प्रभूने मला निर्माण केले; जे सत्त्व आहे ते हरि आहे, आणि हरि म्हणजेच सर्वोच्च स्थान आहे.

ये सत्त्वरजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसंभवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः सः चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ।। ७०.

ज्याच्यात सत्त्व आणि राजस गुण आहेत, तोच कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा आहे; जो ब्रह्मा आहे तोच देव आहे, आणि तो देव म्हणजेच चतुर्मुख आहे; आणि ज्याच्यात राजस आणि तमस गुण आहेत, तो मीच आहे—यात काहीही शंका नाही.

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ।। ७०.

सत्त्व, राजस आणि तमस—हे तिन्ही गुण असे म्हणतात; सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो, आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे.

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टी रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ।। ७०.

राजस गुण सत्त्वासह असताना, आणि राजस अधिक असताना सृष्टी होते; हीच पितृपरंपरा सर्व शास्त्रांत सांगितली आहे.

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ।। ७०.

जे कर्म वेदाबाह्य असून, शास्त्रानुसार केले जाते, ते उग्र समजले जाते आणि माणसांमध्ये ते कनिष्ठ मानले जाते.

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ।। ७०.

जे कर्म राजस गुणाने कमी आहे, आणि जे पूर्णपणे तामसिक आहे, ते या जगात आणि पुढच्या जन्मात माणसाला दुःखाकडे घेऊन जाते.

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ।। ७०.

सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो, आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे; आणि नारायण भगवंत यज्ञरूपाने प्रकट होतो.

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ।। ७०.

कृतयुगात शुद्ध, सूक्ष्म रूपातील नारायणाची उपासना केली जाते; त्रेतायुगात यज्ञरूपाने, आणि द्वापारयुगात पंचरात्र पद्धतीने पूजा होते.

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ।। ७०.

कलियुगात, माझ्या स्थापिलेल्या मार्गाने, अनेक रूपांनी आणि तामसिक पद्धतीने, द्वेषबुद्धीनेच परमात्मा जनार्दनाची पूजा केली जाते.

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ।। ७०.

त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा देव नाही, आणि होणारही नाही; जो विष्णु आहे तोच स्वतः ब्रह्मा आहे, आणि जो ब्रह्मा आहे तो मीच आहे.

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकारी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ।। ७०.

तीनही वेदांत, या यज्ञात, याज्य वेदांत निश्चित केलेले आहे; हे श्रेष्ठ द्विजा, आमच्यात तिघांत भेद करणारा मनुष्य पाप करणारा, दुष्ट मनाचा असून, तो दुर्गतीला जातो.

इदं च श्रृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ।। ७०.

आणि हे अगस्त्य, मी तुला पूर्वीची गोष्ट सांगतो, की कलियुगात लोक येथे हरिप्रती भक्ती करत नाहीत.

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् । आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ।। ७०.

भूतपूर्व काळी पृथ्वीवर राहणारे सर्वजण जनार्दनाची पूजा करून भुवर्लोकाला जात; तिथे राहणारे केशवाची उपासना करून स्वर्गाला पोहोचतात, आणि हळूहळू मुक्ती प्राप्त करतात.

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ।। ७०.

अशा प्रकारे मुक्तीचे स्थान सर्व लोकांमध्ये व्यापले असता, मुक्ती मिळवणारे देवही प्रयत्नपूर्वक हरिची उपासना करू लागले.

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ।। ७०.

तो सर्वत्र असणारा आणि सनातन असलेला प्रकट झाला आणि म्हणाला: 'सर्व योगी आणि देवांनो, काय करावे ते सांगा.'

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ।। ७०.

त्यांनी त्या देवाधिदेवाला वंदन करून, परमेश्वराला म्हटले: 'देवांमध्ये श्रेष्ठा, सर्व लोक मुक्तीच्या मार्गावर आहेत; मग सृष्टी कशी होईल आणि नरकात कोण राहील?'

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ।। ७०.

देवतांनी असे विचारल्यावर जनार्दन म्हणाला: 'तीन युगे आणि त्याहूनही अधिक काळ, माणसे माझ्याकडे येतील.'

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ।। ७०.

शेवटच्या युगात माझ्यावर प्रेम करणारे फारच कमी राहतील; मी लगेचच एक भ्रम निर्माण करीन, जो सर्व लोकांना गोंधळात टाकील.

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ।। ७०.

महाबाहू रुद्र, तू भ्रम निर्माण करणारी ग्रंथं तयार कर; थोड्या प्रयत्नात मोठं फळ मिळेल असं दाखव.

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ।। ७०.

माया, जादू आणि उलट वागणूक दाखव; हे दाखवून सर्व लोकांना पटकन गोंधळात टाक, हे महेश्वर.

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ।। ७०.

असं सांगून त्या परमेश्वराने लगेच माझं खरं रूप लपवलं आणि पुन्हा प्रकट केलं.

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतेषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ।। ७०.

त्या वेळेपासून, उत्तम जीवांनो, लोक बहुतेक वेळा माझ्याच तयार केलेल्या ग्रंथांमध्ये रमू लागले.

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ।। ७०.

जे लोक वेदांच्या मार्गावर, नारायण या देवाला एकरूप मानतात, ते मुक्तीला पात्र होतात.

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ।। ७०.

हे श्रेष्ठ द्विज, जे लोक मला किंवा ब्रह्माला विष्णूपासून वेगळं मानून पूजा करतात, ते पापी नरकात जातात.

ये वेदमार्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ।। ७०.

जे वेदमार्ग सोडतात, त्यांना फसवण्यासाठी मी वेगवेगळ्या मतांनी आणि निष्कर्षांनी युक्त ग्रंथ दाखवले.

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ।। ७०.

ही बंधनाची अवस्था म्हणजे पशुभाव; जेव्हा हे बंधन सुटतं, तेव्हा पाशुपत शास्त्र, वेद म्हणून ओळखलं जाणारं, प्रकट होतं.

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ।। ७०.

मीच वेदस्वरूप आहे, हे ऋषी; वेदांशिवाय दुसऱ्या ग्रंथांनी किंवा त्यांच्या अर्थाने माझं खरं रूप कळत नाही. मी वेदांमधूनच ओळखला जातो, विशेषतः ब्राह्मणांनी.