वराहपुराणम्

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ।। ७०.

महादेव, त्रिनेत्र, निळे आणि लाल रंगाचे विरूपाक्ष, तेही रौद्र रूपात, परमेश्वर म्हणून तिथे उभे राहिले.

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवानाजगामाब्जसंभवः ।। ७०.

सर्व आलेले देव, ऋषी आणि महान सर्प पाहून, कमळातून जन्मलेले पुण्यवान सनत्कुमार तिथे आले.

त्रसरेणुप्रमाणेन विमाने सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ।। ७०.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणणारा तो महान योगी, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि धुळीच्या कणाएवढ्या विमानात उभा होता.

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ।। ७०.

तो महान ऋषी तिथे येऊन रुद्राला डोकं टेकवून वंदन करतो; मीही शूलधारीच्या जवळ वाकून उभा राहिलो.

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ।। ७०.

ते सर्व देव, नारदासारखे ऋषी, सनत्कुमार आणि रुद्र एकत्र पाहून, माझ्या मनात विचार आला.

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ।। ७०.

राजश्रेष्ठा, या सर्वांपैकी तुझ्या यज्ञात कोणाची पूजा करावी आणि सर्वात श्रेष्ठ कोण आहे? कोणाला प्रसन्न केल्याने हे सर्व, रुद्रासहित, संतुष्ट होतील?

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मयाऽनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ।। ७०.

राजा, असं ठरवून मी रुद्राला विचारलं: 'हे निष्पाप, या उत्तम देवांपैकी या यज्ञात कोणाची पूजा करावी?'

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ।। ७०.

मी असं विचारल्यावर, रुद्राने देवांच्या उपस्थितीत मला उत्तर दिलं.

रुद्र उवाच । श्रृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याता सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे श्रृणु मे गदतो वचः ।। ७०.

रुद्र म्हणाले: सर्व देव, तसेच पवित्र देवरषी आणि प्रसिद्ध ब्रह्मर्षी, माझं बोलणं ऐका. आणि महाबुद्धी अगस्त्य, तूही माझं सांगणं नीट ऐक.

यो यज्ञैरीड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिंल्लीनं भवति सामरम् ।। ७०.

जो देव यज्ञांनी पूजला जातो, ज्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण झालं आणि ज्याच्यात सर्व देवांसह नेहमी विलीन होतं—

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवान् ससर्ज परमेश्वरः ।। ७०.

तोच नारायण, परमदेव, सत्त्वस्वरूप जनार्दन; तोच परमेश्वर स्वतःला तीन रूपांत प्रकट करतो.

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ।। ७०.

राजस आणि तमस या गुणांनी युक्त असलेल्या, आणि राजस गुण सत्त्वापेक्षा अधिक असलेल्या त्या सर्वशक्तिमानाने आपल्या नाभीतील कमळावर कमलासन ब्रह्माची निर्मिती केली.

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ।। ७०.

तोही, राजस आणि तमस या गुणांनी युक्त होऊन, प्रभूने मला निर्माण केले; जे सत्त्व आहे ते हरि आहे, आणि हरि म्हणजेच सर्वोच्च स्थान आहे.

ये सत्त्वरजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसंभवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः सः चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ।। ७०.

ज्याच्यात सत्त्व आणि राजस गुण आहेत, तोच कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा आहे; जो ब्रह्मा आहे तोच देव आहे, आणि तो देव म्हणजेच चतुर्मुख आहे; आणि ज्याच्यात राजस आणि तमस गुण आहेत, तो मीच आहे—यात काहीही शंका नाही.

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ।। ७०.

सत्त्व, राजस आणि तमस—हे तिन्ही गुण असे म्हणतात; सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो, आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे.

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टी रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ।। ७०.

राजस गुण सत्त्वासह असताना, आणि राजस अधिक असताना सृष्टी होते; हीच पितृपरंपरा सर्व शास्त्रांत सांगितली आहे.

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ।। ७०.

जे कर्म वेदाबाह्य असून, शास्त्रानुसार केले जाते, ते उग्र समजले जाते आणि माणसांमध्ये ते कनिष्ठ मानले जाते.

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ।। ७०.

जे कर्म राजस गुणाने कमी आहे, आणि जे पूर्णपणे तामसिक आहे, ते या जगात आणि पुढच्या जन्मात माणसाला दुःखाकडे घेऊन जाते.

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ।। ७०.

सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो, आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे; आणि नारायण भगवंत यज्ञरूपाने प्रकट होतो.

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ।। ७०.

कृतयुगात शुद्ध, सूक्ष्म रूपातील नारायणाची उपासना केली जाते; त्रेतायुगात यज्ञरूपाने, आणि द्वापारयुगात पंचरात्र पद्धतीने पूजा होते.

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ।। ७०.

कलियुगात, माझ्या स्थापिलेल्या मार्गाने, अनेक रूपांनी आणि तामसिक पद्धतीने, द्वेषबुद्धीनेच परमात्मा जनार्दनाची पूजा केली जाते.

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ।। ७०.

त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा देव नाही, आणि होणारही नाही; जो विष्णु आहे तोच स्वतः ब्रह्मा आहे, आणि जो ब्रह्मा आहे तो मीच आहे.

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकारी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ।। ७०.

तीनही वेदांत, या यज्ञात, याज्य वेदांत निश्चित केलेले आहे; हे श्रेष्ठ द्विजा, आमच्यात तिघांत भेद करणारा मनुष्य पाप करणारा, दुष्ट मनाचा असून, तो दुर्गतीला जातो.

इदं च श्रृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ।। ७०.

आणि हे अगस्त्य, मी तुला पूर्वीची गोष्ट सांगतो, की कलियुगात लोक येथे हरिप्रती भक्ती करत नाहीत.

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् । आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ।। ७०.

भूतपूर्व काळी पृथ्वीवर राहणारे सर्वजण जनार्दनाची पूजा करून भुवर्लोकाला जात; तिथे राहणारे केशवाची उपासना करून स्वर्गाला पोहोचतात, आणि हळूहळू मुक्ती प्राप्त करतात.

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ।। ७०.

अशा प्रकारे मुक्तीचे स्थान सर्व लोकांमध्ये व्यापले असता, मुक्ती मिळवणारे देवही प्रयत्नपूर्वक हरिची उपासना करू लागले.

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ।। ७०.

तो सर्वत्र असणारा आणि सनातन असलेला प्रकट झाला आणि म्हणाला: 'सर्व योगी आणि देवांनो, काय करावे ते सांगा.'

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ।। ७०.

त्यांनी त्या देवाधिदेवाला वंदन करून, परमेश्वराला म्हटले: 'देवांमध्ये श्रेष्ठा, सर्व लोक मुक्तीच्या मार्गावर आहेत; मग सृष्टी कशी होईल आणि नरकात कोण राहील?'

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ।। ७०.

देवतांनी असे विचारल्यावर जनार्दन म्हणाला: 'तीन युगे आणि त्याहूनही अधिक काळ, माणसे माझ्याकडे येतील.'