वराहपुराणम्

एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः ।। ६९.

त्याने असं सांगितल्यावर, मला झोप येऊ लागली आणि मी जमिनीवर पडलो. पण त्याच क्षणी मी पुन्हा उठलो.

यावत्पश्याम्यहं राजन् तमृषिं तच्च वै पुरम् । तावन्मेरुगिरेर्मूर्ध्निं पश्याम्यात्मानमात्मना ।। ६९.

राजा, मी पाहिलं — तो ऋषी आणि ते नगर तिथेच आहेत. आणि मग मी स्वतःला मेरू पर्वताच्या शिखरावर पाहिलं.

समुद्रान् सप्त पश्यामि तथैव कुलपर्वतान् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव ।। ६९.

मी सात समुद्र, मुख्य पर्वतरांगा आणि सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी पाहिली, हे नराधिपा.

अद्यापि तं लोकवरं ध्यायंस्तिष्ठामि सुव्रत । कदा प्राप्स्येऽथ तं लोकमिति चिन्तापरोऽभवम् ।। ६९.

सुव्रत, आजही मी त्या श्रेष्ठ लोकाचा ध्यान करत राहिलो आणि 'कधी मी तो लोक मिळवीन?' या विचारात पूर्णपणे गुंतलो होतो.

एवं ते कौतुकं राजन् कथितं परमेष्ठिनः । यद् वृत्तं मम देहे तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। ६९.

राजा, मी तुला परमेश्वराशी संबंधित आणि माझ्या देहाशी घडलेली अद्भुत गोष्ट सांगितली. अजून तुला काय ऐकायचं आहे?

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ।। ७०.

भद्राश्व म्हणाले: भगवन्, तू तो लोक प्रत्यक्ष पाहिलेला नसताना त्याला मिळवण्यासाठी काय केलंस? काही व्रत, तप किंवा धर्माचं आचरण केलंस का, हे सांग.

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ।। ७०.

हरिची भक्तीपूर्वक पूजा न करता, कोणताही शहाणा माणूस लोकांची इच्छा करेल का? कारण हरि प्रसन्न झाला की सर्व लोक जणू हातात येतात.

एवं संचिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।। ७०.

राजेंद्र, असं विचार करून मी शंभर वर्षे भरपूर दक्षिणा असलेल्या यज्ञांनी सनातन विष्णूची भक्तीपूर्वक पूजा केली.

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ।। ७०.

राजकुळातील आनंदा, खूप काळानंतर, मी जनार्दन या यज्ञमूर्तीची पूजा करत असताना, सर्व देवता आणि इंद्र एकत्र बोलावल्यावर तेथे आले.

स्वे स्वे स्थाने स्थिता आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवानागतो वृषभध्वजः ।। ७०.

सर्व देवता आणि इंद्र आपापल्या जागी उभे असतानाच, त्या क्षणी वृषभध्वज असलेले भगवान तिथे आले.

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ।। ७०.

महादेव, त्रिनेत्र, निळे आणि लाल रंगाचे विरूपाक्ष, तेही रौद्र रूपात, परमेश्वर म्हणून तिथे उभे राहिले.

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवानाजगामाब्जसंभवः ।। ७०.

सर्व आलेले देव, ऋषी आणि महान सर्प पाहून, कमळातून जन्मलेले पुण्यवान सनत्कुमार तिथे आले.

त्रसरेणुप्रमाणेन विमाने सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ।। ७०.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणणारा तो महान योगी, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि धुळीच्या कणाएवढ्या विमानात उभा होता.

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ।। ७०.

तो महान ऋषी तिथे येऊन रुद्राला डोकं टेकवून वंदन करतो; मीही शूलधारीच्या जवळ वाकून उभा राहिलो.

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ।। ७०.

ते सर्व देव, नारदासारखे ऋषी, सनत्कुमार आणि रुद्र एकत्र पाहून, माझ्या मनात विचार आला.

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ।। ७०.

राजश्रेष्ठा, या सर्वांपैकी तुझ्या यज्ञात कोणाची पूजा करावी आणि सर्वात श्रेष्ठ कोण आहे? कोणाला प्रसन्न केल्याने हे सर्व, रुद्रासहित, संतुष्ट होतील?

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मयाऽनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ।। ७०.

राजा, असं ठरवून मी रुद्राला विचारलं: 'हे निष्पाप, या उत्तम देवांपैकी या यज्ञात कोणाची पूजा करावी?'

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ।। ७०.

मी असं विचारल्यावर, रुद्राने देवांच्या उपस्थितीत मला उत्तर दिलं.

रुद्र उवाच । श्रृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याता सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे श्रृणु मे गदतो वचः ।। ७०.

रुद्र म्हणाले: सर्व देव, तसेच पवित्र देवरषी आणि प्रसिद्ध ब्रह्मर्षी, माझं बोलणं ऐका. आणि महाबुद्धी अगस्त्य, तूही माझं सांगणं नीट ऐक.

यो यज्ञैरीड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिंल्लीनं भवति सामरम् ।। ७०.

जो देव यज्ञांनी पूजला जातो, ज्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण झालं आणि ज्याच्यात सर्व देवांसह नेहमी विलीन होतं—

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवान् ससर्ज परमेश्वरः ।। ७०.

तोच नारायण, परमदेव, सत्त्वस्वरूप जनार्दन; तोच परमेश्वर स्वतःला तीन रूपांत प्रकट करतो.

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ।। ७०.

राजस आणि तमस या गुणांनी युक्त असलेल्या, आणि राजस गुण सत्त्वापेक्षा अधिक असलेल्या त्या सर्वशक्तिमानाने आपल्या नाभीतील कमळावर कमलासन ब्रह्माची निर्मिती केली.

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ।। ७०.

तोही, राजस आणि तमस या गुणांनी युक्त होऊन, प्रभूने मला निर्माण केले; जे सत्त्व आहे ते हरि आहे, आणि हरि म्हणजेच सर्वोच्च स्थान आहे.

ये सत्त्वरजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसंभवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः सः चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ।। ७०.

ज्याच्यात सत्त्व आणि राजस गुण आहेत, तोच कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा आहे; जो ब्रह्मा आहे तोच देव आहे, आणि तो देव म्हणजेच चतुर्मुख आहे; आणि ज्याच्यात राजस आणि तमस गुण आहेत, तो मीच आहे—यात काहीही शंका नाही.

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ।। ७०.

सत्त्व, राजस आणि तमस—हे तिन्ही गुण असे म्हणतात; सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो, आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे.

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टी रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ।। ७०.

राजस गुण सत्त्वासह असताना, आणि राजस अधिक असताना सृष्टी होते; हीच पितृपरंपरा सर्व शास्त्रांत सांगितली आहे.

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ।। ७०.

जे कर्म वेदाबाह्य असून, शास्त्रानुसार केले जाते, ते उग्र समजले जाते आणि माणसांमध्ये ते कनिष्ठ मानले जाते.

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ।। ७०.

जे कर्म राजस गुणाने कमी आहे, आणि जे पूर्णपणे तामसिक आहे, ते या जगात आणि पुढच्या जन्मात माणसाला दुःखाकडे घेऊन जाते.

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ।। ७०.

सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो, आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे; आणि नारायण भगवंत यज्ञरूपाने प्रकट होतो.