वराहपुराणम्

इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन तथेरितम् ।। ६५.

शुक्ल पक्षातील पंचदशीला रात्री जेवून इंदुव्रत करावं. अमावस्येला पितृव्रत असं सांगितलं आहे, राजन.

दश पञ्च च वर्षाणि य एवं कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ।। ६५.

राजन, जो माणूस असं पाच किंवा दहा वर्षं तिथीव्रत करतो, त्याला त्या व्रतानुसार काय फळ मिळतं?

अश्वमेधसहस्त्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ।। ६५.

राजेंद्र, ज्याने हे व्रत केलं, त्याने जणू हजारो अश्वमेध यज्ञ, शेकडो राजसूय यज्ञ आणि शास्त्रात सांगितलेले इतर सर्व यज्ञ केले आहेत.

एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ।। ६५.

एकदा जरी व्रताचे उल्लंघन झाले, तरी ते व्रत नष्ट होते आणि पाप नेहमीच चिकटते. पण, हे राजकुमार, जो सर्व नियम पूर्णपणे पाळतो, तो शुद्ध, कलंकरहित होतो आणि सर्व लोकांना प्राप्त करतो, हे राजा.

भद्राश्व उवाच । आश्चर्यं यदि ते किंचिद् विदितं दृष्टमेव वा । तन्मे कथय धर्मज्ञ मम कौतूहलंमहत् ।। ६६.

भद्राश्व म्हणाले: धर्मज्ञा, तुला काही अद्भुत गोष्ट माहिती असेल किंवा पाहिली असेल, तर ती मला सांग. माझ्या मनात मोठी उत्सुकता आहे.

अगस्त्य उवाच । आश्चर्यभूतो भगवानेष एव जनार्दनः । तस्याश्चर्याणि दृष्टानि बहूनि विविधानि वै ।। ६६.

अगस्त्य म्हणाले: हा भगवंत जनार्दनच खऱ्या अर्थाने अद्भुत आहे. त्याची अनेक प्रकारची अद्भुत कृत्ये पाहिली गेली आहेत.

श्वेतद्वीपं गतः पूर्वं नारदः किल पार्थिव । सोऽपश्यच्छङ्खचक्राब्जान् पुरुषांस्तिग्मतेजसः ।। ६६.

हे राजा, एकदा नारद श्वेतद्वीपावर गेला आणि तिथे त्याने शंख, चक्र आणि कमळ धारण केलेले, तेजस्वी पुरुष पाहिले.

अयं विष्णुरयं विष्णुरेष विष्णुः सनातनः । चिन्ताऽभूत्तस्यतान्दृष्ट्वा कोऽस्मिन्विष्णुरिति प्रभुः ।। ६६.

‘हा विष्णू आहे, हा विष्णू आहे, हा सनातन विष्णू आहे’ असे त्याच्या मनात आले; पण तरीही त्याला वाटले, ‘यांच्यात खरा प्रभू विष्णू कोण?’

एवं चिन्तयतस्तस्य चिन्ता कृष्णं प्रति प्रभो । आराधयामि च कथं शङ्खचक्रगदाधरम् ।। ६६.

अशा विचारात असताना त्याचे मन कृष्णाकडे वळले—‘शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या त्या प्रभूची मी कशी पूजा करू?’

येन वेद्मि परं तेषां देवो नारायणः प्रभुः । एवं संचिन्त्य दध्यौ स तं देवं परमेश्वरम् ।। ६६.

‘यांच्यात खरा परमेश्वर नारायण कोण हे मला कसे कळेल?’ असे विचार करत तो त्या परमेश्वराचे ध्यान करू लागला.

दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु साग्रं ब्रह्मसुतस्तदा । ध्यायतस्तस्य देवोऽसौ परितोषं जगाम ह ।। ६६.

त्यावेळी ब्रह्मदेवाचा पुत्र नारद हजार दिव्य वर्षे ध्यान करत राहिला, आणि त्या ध्यानामुळे देव त्याच्यावर प्रसन्न झाला.

उवाच च प्रसन्नात्मा प्रत्यक्षत्वं गतः प्रभुः । वरं ब्रह्मसुत ब्रूहि किं ते दद्मि महामुने ।। ६६.

प्रभू प्रसन्न मनाने प्रत्यक्ष प्रकट झाला आणि म्हणाला: ‘ब्रह्मपुत्रा, वर माग, तुला काय हवे आहे, हे महर्षे?’

नारद उवाच । सहस्त्रमेकं वर्षाणां ध्यातस्त्वं भुवनेश्वर । त्वत्प्राप्तिर्येन तद् ब्रूहि यदि तुष्टोऽसि मेऽच्युत ।। ६६.

नारद म्हणाला: ‘हे भुवननाथ, मी हजारो वर्षे तुझे ध्यान केले. जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, अच्युत, तर मला सांग, तुझी प्राप्ती कशी होते?’

देवदेव उवाच । पौरुषं सूक्तमास्थाय ये यजन्ति द्विजास्तु माम् । संहितामाद्यमास्थाय ते मां प्राप्स्यन्ति नारद ।। ६६.

देवांचा देव म्हणाला: ‘जे द्विजजन पुरुषसूक्ताचा अवलंब करून किंवा आद्य संहितेचा आधार घेऊन माझी पूजा करतात, ते मला नक्कीच प्राप्त करतात, हे नारद.’

अलाभे वेदशास्त्राणां पञ्चरात्रोदितेन ह । मार्गेण मां प्रपश्यन्ते ते मां प्राप्स्यन्ति मानवाः ।। ६६.

जर वेदशास्त्रे उपलब्ध नसतील, तर पंचरात्र मार्गाने लोक मला पाहू शकतात; त्या मार्गाने ते मला नक्कीच प्राप्त करतात.

ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां न तच्छ्रोत्रपदवीमुपयास्यति ।। ६६.

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्यांसाठी पंचरात्र सांगितले आहे; शूद्र आणि इतरांना ते ऐकता किंवा मिळवता येणार नाही.

एवं मयोक्तं विप्रेन्द्र पुराकल्पे पुरातनम् । पञ्चरात्रं सहस्त्राणां यदि कश्चिद् ग्रहीष्यति ।। ६६.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा, पूर्वीच्या कल्पात मी असे सांगितले आहे की हजारो लोकांमध्ये कोणी पंचरात्र स्वीकारले—

कर्मक्षये च मां कश्चिद् यदि भक्तो भविष्यति । तस्य चेदं पञ्चरात्रं नित्यं हृदि वसिष्यति ।। ६६.

कर्म संपल्यावर कोणी माझा भक्त झाला, तर त्याच्या हृदयात हे पंचरात्र नेहमीच वास करेल.

इतरे राजसैर्भावैस्तामसैश्च समावृताः । भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठ मच्छासनपराङ्मुखाः ।। ६६.

इतर लोक राजस आणि तामस भावांनी वेढलेले असतील, हे श्रेष्ठ द्विजा, आणि माझ्या आज्ञेकडे पाठ फिरवतील.

कृतं त्रेता द्वापरं च युगानि त्रीणि नारद । सत्त्वस्थां मां समेष्यन्ति कलौ रजस्तमोऽधिकाः ।। ६६.

कृत, त्रेता आणि द्वापार या तीन युगांत, हे नारद, जे सत्त्वगुणी आहेत ते मला प्राप्त होतील; पण कलियुगात रज आणि तम अधिक असतील.

अन्यच्च ते वरं दद्मि श्रृणु नारद साम्प्रतम् । यदिदं पञ्चरात्रं मे शास्त्रं परमदुर्लभम् । तद्भवान् वेत्स्यते सर्वं मत्प्रसादान्न संशयः ।। ६६.

आणखी एक वर मी तुला देतो, ऐक नारद—माझ्या कृपेने तू हे पंचरात्र, माझे अत्यंत दुर्मिळ शास्त्र, पूर्णपणे जाणशील; यात शंका नाही.

वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन च द्विज । प्राप्योऽहं नान्यथा वत्स वर्षकोट्यायुतैरपि ।। ६६.

द्विजा, वेद, पञ्चरात्र, भक्ती आणि यज्ञ यांच्या द्वारेच मी मिळू शकतो; दुसऱ्या कुठल्याही मार्गाने, अगदी कोटी वर्षे प्रयत्न केला तरी, वत्सा, मी मिळत नाही.

एवमुक्त्वा स भगवान् नारदं परमेश्वरः । जगामादर्शनं सद्यो नारदोऽपि ययौ दिवम् ।। ६६.

असं सांगून, परमेश्वर भगवंत नारदाला क्षणात अदृश्य झाले; आणि नारदसुद्धा लगेच स्वर्गात गेले.

भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ।। ६७.

भद्राश्व म्हणाले: केशवा, या जगात वेगळ्या असलेल्या दोन स्त्रिया, एक पांढरी आणि एक काळी, या कोण आहेत? आणि ही शुभ अशी पांढरी-काळी स्त्री कोण आहे?

कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ।। ६७.

ब्राह्मणा, तो कोण पुरुष आहे जो एक असूनही सात प्रकारे होतो? आणि हे उत्तम, तो कोण आहे जो दोन देह, सहा डोकी आणि बारा रूपे असलेला प्रभू आहे?

दम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ।। ६७.

द्विजश्रेष्ठा, पती-पत्नीचं एकत्र येणं आणि सूर्य उगवल्यावर जेवण याचं कारण काय? आणि हे जग इतकं विस्तारलेलं का आहे, द्विजसत्तमा?

अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ।। ६७.

अगस्त्य म्हणाले: जी दोन स्त्रिया पांढरी आणि काळी आहेत, त्या भगिनी आहेत असं म्हटलं जातं; सत्य आणि असत्य अशा दोन रंगांची स्त्री म्हणजे रात्र असं सांगितलं आहे.

यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैको व्यवस्थितः ।। ६७.

जो पुरुष एक असूनही सात प्रकारे जन्मतो, हे नरेश्वरा, तो समुद्र आहे असं समजावं, जो एक असूनही सात रूपात आहे.

योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ।। ६७.

जो प्रभू बारा रूपांचा, दोन देहांचा आणि सहा मुखांचा आहे, तो म्हणजे वर्ष असं समजावं; दोन देह म्हणजे दोन मार्ग, आणि सहा तोंडं म्हणजे सहा ऋतु — असं हे वर्ष ओळखावं.