वराहपुराणम्

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ।। ५.

त्यात, ब्राह्मणाने कठोर आणि लोभी असलेला सर्वांसोबत उभा असलेला पाहिला, आणि तिथेच त्याने अनेक रूपे धारण करणारा श्रेष्ठ पुरुष पाहिला.

अद्वैतवासनासिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ।। ५.

अद्वैतभावाने सिद्ध झालेला, योगाने अनेक शरीरांचा धनी असलेला तो पाहून, ब्राह्मण आनंदाने आपल्या आश्रमात परतला.

एवं ज्ञानवतः कर्म्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ।। ५.

असं, हे द्विजश्रेष्ठ रैभ्य, आपल्या जातीचे कर्तव्य करत असतानाही, ज्ञानी माणसाला नक्कीच मुक्ती मिळते, हे राजन.

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ।। ५.

अशा प्रकारे, रैभ्य आणि वसु यांनी आपला संदेह दूर केला, आणि बृहस्पतीच्या निवासस्थानातून निघून आपल्या आश्रमात गेले.

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ।। ५.

म्हणून, राजेंद्र, तूही प्रभू नारायणाला आपल्या देहात एकरूप आहे असं पाहून, त्याची भक्ती कर.

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ।। ५.

कपिलाच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, तो बलाढ्य राजा अश्वशिरा, आपल्या ज्येष्ठ पुत्र स्थूलशिरा याला बोलावतो, त्याला स्वतःच्या राज्यावर अभिषेक करतो आणि मग तो राजा वनात निघून जातो.

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन च ।। ५.

तेथे, सुंदर स्त्री, नैमिष नावाच्या ठिकाणी, त्याने आपल्या गुरु असलेल्या यज्ञस्वरूप देवतेची तपाने आणि स्तोत्रांनी भक्तीपूर्वक पूजा केली.

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनोः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ।। ५.

धरणी म्हणाली: हे महाभाग, त्या राजाने यज्ञस्वरूप नारायणाची स्तुती कशी केली, हे मला पुन्हा सांग.

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक- रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ।। ५.

श्रीवराह म्हणाले: मी त्या यज्ञात पूजल्या जाणाऱ्या, देवांचा स्वामी, भवराज, सूर्य, अग्नी, सोम, राजा आणि मरुतांचा स्वामी, अनेक रूप असलेल्या हरि यज्ञपुरुषाला वंदन करतो.

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे चायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमथेध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ।। ५.

मी त्या सनातन यज्ञपुरुषाला वंदन करतो, ज्याच्या तेजस्वी दाढा आहेत, चंद्रसूर्य नेत्र आहेत, ज्याच्या पोटात दोन अयनं म्हणजे उत्तरायण-दक्षिणायन आहेत, ज्याच्या अंगावरील केस म्हणजे कुशा, आणि ज्याची शक्ती म्हणजे समिधा.

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीड्यमीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ।। ५.

स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यामधील सर्व जागा आणि सर्व दिशा ज्याच्या देहाने व्यापलेल्या आहेत, त्या जगाचा आदिप्रभू, स्तुत्य, जनार्दन याला मी नेहमी वंदन करतो.

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ।। ५.

देव-दानवांच्या जयपराजयासाठी, प्रत्येक युगात, जो आदिपरमेश्वर स्वतःचे आद्य रूप निर्माण करतो, त्या यज्ञस्वरूप नाथाला मी वंदन करतो.

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ।। ५.

तू मायामय, प्रचंड तेजस्वी, विजयासाठी निर्मळ किरणांनी झळकणारे चक्र धारण करतोस; हा चतुर्भुज गदा, तलवार आणि शार्ङ्ग धनुष्य धारण करतो; त्या यज्ञमूर्तीला मी नेहमी वंदन करतो.

क्वचित् सहस्त्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ।। ५.

कधी तो हजारो डोकी धारण करतो, कधी त्याचे शरीर मोठ्या पर्वतासारखे होते, कधी तो अगदी कणासारखा सूक्ष्म होतो— त्या सनातन यज्ञपुरुषाला मी नेहमी वंदन करतो.

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ।। ५.

जो चतुर्मुख सर्व सृष्टी निर्माण करतो, रथाचे चाक हातात घेऊन रक्षण करतो, आणि संहारासाठी काळाग्नीप्रमाणे प्रकटतो— त्या यज्ञमूर्तीला मी नेहमी वंदन करतो.

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ।। ५.

जो संसाराच्या चक्राच्या गतीसाठी सर्वत्र पूजला जातो, सर्वव्यापी आणि प्राचीन आहे, योगी ज्याचे ध्यान करतात आणि जो अगम्य आहे— त्या यज्ञमूर्तीला मी नेहमी वंदन करतो.

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तोति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ।। ५.

मी माझे मन तुला पूर्णपणे अर्पण केले आहे; जेव्हा तुझ्या स्वतःच्या रूपात तुझे खरे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते, तेव्हा माझे मन स्थिर राहते, दुसरे काहीच अस्तित्वात नाही असे जाणते— तू माझ्या शुद्ध भक्तीचे रक्षण कर.

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः - प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ।। ५.

अशी स्तुती केल्यावर, त्याच्या समोर अग्नीच्या ज्वाळेसारखे तेज प्रकट झाले; त्या तेजात, राजा मन एकाग्र करून प्रवेश करतो आणि यज्ञमूर्तीमध्ये लीन होतो.

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ।। ६.

धरणी म्हणाली: वसु आणि श्रेष्ठ रैभ्य यांनी शंका दूर केल्यानंतर, अंगिरसाचे शब्द ऐकून त्यांनी पुढे काय केले?

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ।। ६.

श्रीवराह म्हणाले: तो वसु, सर्व धर्म जाणणारा, स्वतःचे राज्य सांभाळत, अनेक मोठ्या आणि भरपूर दक्षिणा असलेल्या यज्ञांनी देवांची पूजा करू लागला.

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ।। ६.

राजा, त्याला आणि हरि नारायण यांना एकच समजून, कर्मकांडाने देवाधिदेवाची तुष्टी साधू लागला.

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्न्द्वस्यान्तमुपेयुषी ।। ६.

नंतर, बराच काळ गेल्यावर, त्या राजाचे मन राज्यसुख उपभोगून द्वैताचा अंत गाठते.

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ।। ६.

मग, आपल्या शंभर भावांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पुत्र विवस्वताचा राज्याभिषेक करून, तो राजा तपोवनात गेला.

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामा तु पूज्यते तत्परायणैः ।। ६.

तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असं पुष्कर नावाचं पवित्र स्थान आहे, जिथे कमळासारख्या डोळ्यांचा केशव भक्तांनी भक्तीभावाने पूजला जातो.

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ।। ६.

तेथे काश्मीरचा राजा वसु हा राजर्षी गेला आणि अतिशय कठोर तप करून त्याने स्वतःचं शरीर अगदी कृश केलं.

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ।। ६.

त्या ज्ञानी राजाने भक्तीभावाने पुंडरीकाक्षाचं श्रेष्ठ स्तोत्र म्हणत पापरहित नारायणाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला आणि स्तोत्राच्या शेवटी तो राजा त्याच्यात एकरूप झाला.

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ।। ६.

धरिणी म्हणाली: हे परमेश्वरा, पुंडरीकाक्षाचं श्रेष्ठ स्तोत्र कसं ओळखलं जातं? ते कसं आहे? कृपया मला हे खरं खरं सांगावं.

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ।। ६.

श्रीवराह म्हणाले: कमळासारख्या डोळ्यांच्या पुंडरीकाक्षा, तुला नमस्कार. मधुसूदना, तुला नमस्कार. सर्व लोकांचे स्वामी, तुला नमस्कार. तीक्ष्ण चक्रधारी, तुला नमस्कार.

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ।। ६.

सर्व विश्वाचा मूळस्वरूप, बलवान बाहू असलेला, वर देणारा, सर्व तेजांनी भरलेला, विद्या आणि अविद्या या दोन्हींचा अधिपती असलेल्या पुंडरीकाक्षाला मी नमस्कार करतो.