वराहपुराणम्

यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ।। ५७.

पूर्वी दक्षाच्या शापामुळे चंद्राला क्षयरोग झाला होता; हे व्रत केल्यावर त्याने लगेचच आपली कांती परत मिळवली.

द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ।। ५७.

राजा, कार्तिक महिन्यातल्या शुद्ध द्वितीयेला, मन लावून उपवास करावा आणि बलकेशवाची भक्तीपूर्वक पूजा करावी.

बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ।। ५७.

बलदेवाच्या पायांची आणि केशवाच्या डोक्याची पूजा करावी; अशा प्रकारे बुद्धिमान माणसाने श्रेष्ठ वैष्णव रूपाची भक्ती करावी.

परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद् धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ।। ५७.

त्या दिवशी, सोम नावाच्या द्वैतरूपाला, म्हणजे परमेश्वराला, मंत्राने अर्घ्य अर्पण करावा.

नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ।। ५७.

"अमृतरूप असलेल्या, सर्व औषधींचे अधिपती, यज्ञलोकाचे स्वामी, परमात्मा सोम, तुला माझा नमस्कार."

अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ।। ५७.

अशाच प्रकारे परमेश्वराला अर्घ्य दिल्यावर, रात्री ब्राह्मणासोबत ज्वारीचं किंवा बार्लीचं तुपातलं अन्न खावं.

फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ।। ५७.

फाल्गुनपासून पुढील चार महिन्यांत शुद्ध मनाने पायस द्यावं, आणि कार्तिकात तसंच ज्वारीचं किंवा बार्लीचं शुद्ध अन्न द्यावं.

आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ।। ५७.

आषाढपासून पुढील चार महिन्यांत तिळाचं हवन करावं, आणि तसंच तिळाचं अन्न खावं — हीच योग्य पद्धत आहे.

ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ।। ५७.

वर्ष पूर्ण झाल्यावर, चांदीचा चंद्र, पांढऱ्या वस्त्रांनी झाकलेला आणि पांढऱ्या फुलांनी सुगंधित केलेला, ब्राह्मणाला भक्तीने द्यावा.

कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ।। ५७.

तो माणूस या जगात तेजस्वी, सर्वज्ञ आणि सर्वांना प्रिय दिसणारा होतो. हे सोमरूप नारायण, तुझ्या कृपेने मला नमस्कार असो.

अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ।। ५७.

या मंत्राने, संयम ठेवून, ब्राह्मणाला हे दिल्यावर, ते दिल्याबरोबरच माणूस तेजस्वी होतो.

आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते संतुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ।। ५७.

हे व्रत पूर्वी अत्रीपुत्र सोमानेही केलं होतं, राजा. त्या व्रताच्या शेवटी जनार्दन स्वतः प्रसन्न होऊन त्याचा क्षयरोग दूर केला आणि त्याला अमृत नावाची कला दिली.

तां कलां सोमराजाऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत् सोऽस्य ओषधीनां पतिर्बभौ ।। ५७.

सोमराजाने ती कला तपश्चर्येने मिळवली; त्यामुळे तो सोम झाला आणि औषधींचा स्वामी बनला.

द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ।। ५७.

द्वितीयेला अश्विनी कुमार, जे सोमपान करतात, त्यांची त्या दिवशी कीर्ती केली जाते, राजा. ते दोघे शेष आणि विष्णू म्हणून प्रसिद्ध आहेत, यात शंका नाही.

न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ।। ५७.

राजश्रेष्ठ, विष्णूशिवाय दुसरं कोणतंही दैवत नाही; परमेश्वर सर्वत्र वेगवेगळ्या नावांनी वास करतो.

अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । श्रृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ।। ५८.

अगस्त्य म्हणाले: राजन, आता मी तुला असे व्रत सांगतो, जे स्त्री-पुरुषांना लवकरच सौभाग्य देणारे आहे. नीट ऐक.

फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ।। ५८.

फाल्गुन महिन्यातील शुक्ल पक्षातील तृतीयेला, शुद्ध मनाने, सत्य बोलत उपवास करत हे व्रत करावे.

सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ।। ५८.

लक्ष्मीसमवेत हरिची किंवा उमा सोबत रुद्राची पूजा करावी. जी लक्ष्मी तीच गिरिजा आहे आणि जो हरि तोच त्रिनेत्र आहे.

एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ।। ५८.

सर्व शास्त्रांत आणि पुराणांत असेच सांगितले आहे. कोणी वेगळ्या प्रकारे, वेगळे करून शास्त्र सांगितले, तर ते चुकीचे आहे.

रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ।। ५८.

राजन, जर कोणी म्हणाले की रुद्र माणसांसाठी शास्त्र किंवा काव्याचा कर्ता नाही, किंवा विष्णू रुद्राने निर्माण केलेला नाही, किंवा श्री ही गौरी नाही, तर ते नास्तिकांचे बोल आहेत, हे ज्ञानी लोक ओळखतात.

एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं संपूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ।। ५८.

हे समजून, राजेंद्र, भक्तीने लक्ष्मीसमवेत हरिची, या मंत्राने, आणि मग त्या परमेश्वराची पूजा करावी.

गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ।। ५८.

पायांना 'गंभीर', कंबरेला 'सौभाग्यशाली', पोटाला 'देवतांचा देव', मुखाला 'त्रिनेत्री', डोक्याला 'वाक्पती', आणि सर्वत्र 'रुद्र' असे म्हणावे.

एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरिसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।। ५८.

अशा प्रकारे, ज्ञानी व्यक्तीने लक्ष्मीसमवेत विष्णू किंवा गौरीसोबत हर यांची, सुगंध, फुले इत्यादींनी योग्य क्रमाने पूजा करावी.

ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ।। ५८.

त्यांच्या समोर मध आणि तुपासह, तीळ घालून, 'सौभाग्यपती' म्हणून होम करावा.

ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः । आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ।। ५८.

नंतर, क्षार, रस किंवा तेल नसलेले गव्हाचे अन्न, जमिनीवर ठेवून खावे. कृष्ण पक्षातही हाच नियम आहे. आषाढ महिन्यापासून दुसऱ्या दिवशी उपवास सोडून जेवावे.

यवान्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ।। ५८.

त्यानंतर, कार्तिक आणि पुढील महिन्यांत, राजन, ज्वारीचे किंवा श्यामाकाचे अन्न, तीन महिने, नियमाने आणि शुद्धतेने खावे.

ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैकत्र बुद्धिमान् ।। ५८.

माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील तृतीयेला, बुद्धिमानाने सोन्याची गौरी आणि रुद्राची मूर्ती एकत्र तयार करावी.

सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात् पात्रभूते विचक्षणे ।। ५८.

लक्ष्मीसमवेत हरिची मूर्तीही, आपल्या शक्तीनुसार आणि आनंदी मनाने तयार करावी. नंतर ती पात्र आणि समजूतदार ब्राह्मणाला द्यावी.

अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचारेति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ।। ५८.

जर अन्न नसेल, तर वेदपारंगत, चांगल्या वागणुकीच्या किंवा सदाचरणी ब्राह्मणाला, विशेषतः कमी संपत्तीत, हे द्यावे.