वराहपुराणम्

तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चै - स्त्वया कृतं रूपमनेकरूप । सर्वज्ञभावादसकृच्च जन्म संकीर्त्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ।। ५५.

त्याचप्रमाणे, तू कूर्म आणि वराह रूप घेतलेस; अनेक रूपे धारण केलीस; सर्वज्ञ असल्यामुळे तुझ्या अनेक जन्मांची कथा सांगितली जाते, अच्युत, पण प्रत्यक्षात तुझे जन्म नाहीत.

नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शंभो नमस्ते विबुधारिनाशन ।। ५५.

नृसिंह, तुला नमस्कार. वामन, जमदग्नी नावाचा, दहा मुख असलेल्या रावणाच्या वंशाचा नाश करणारा, वासुदेव, तुला नमस्कार. बुद्ध, कल्कि, पक्ष्यांचा राजा, शंभू, अहंकारींचा नाश करणारा, तुला नमस्कार.

नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ।। ५५.

नारायण, पद्मनाभ, तुला नमस्कार. पुरुषोत्तम, तुला पुन्हा नमस्कार. सर्व देवांच्या संमेलनात पूजिला जाणारा, सर्व ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ, तुला नमस्कार.

नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ।। ५५.

भीषण तोंड असलेल्या नृसिंह रूपाला नमस्कार. विशाल पर्वतासारख्या शरीर असलेल्या कूर्माला नमस्कार. समुद्रासारख्या रूप असलेल्या मत्स्याला नमस्कार. वराह रूप धारण करणाऱ्या अनंताला मी वंदन करतो.

सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्त्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ।। ५५.

हे देवा, तुझे हे कृत्य सृष्टीच्या हेतूने झाले आहे. तुझी मूर्त रूपे मुख्य नाहीत, हे प्रभो. अज्ञान्यांसाठी हे ध्यान सांगितले गेले आहे. त्याशिवाय, पुरातन, तू कुणालाही दिसत नाहीस.

आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवान् ऋत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ।। ५५.

हे विष्णू, तूच यज्ञाचा आरंभ आहेस, यज्ञाचे सर्व अंगही तूच आहेस. हवि, पशु, ऋत्विज आणि पूजेचा विषयही तूच आहेस. देव आणि ऋषी तुझीच पूजा करतात.

यदेतस्मिन् जगध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ।। ५५.

या जगात जे काही स्थिर किंवा चल आहे, ते देव, काळ आणि अग्नी यांनी स्थापन केलेले श्रेष्ठ आहे. हे जनार्दन, प्रभो, तू कधीच विभागला जात नाहीस. माझ्या मनातील इच्छित सिद्धी मला दे.

नमः कमलपत्राक्ष मूर्त्तामूर्त्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ।। ५५.

कमळासारख्या डोळ्यां असलेला, मूर्त आणि अमूर्त, हे हरि, तुला नमस्कार. मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे; मला या संसारातून तार.

एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ।। ५५.

त्या महान आत्म्याने, विशाल आंब्याच्या झाडाखाली उभा राहून, त्या राजाने केलेल्या स्तुतीने परमेश्वर प्रसन्न झाला.

कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागतमात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ।। ५५.

नंतर हरिने कुबड्या रूप धारण केले आणि स्वतः आला. तो येताच, ते आंब्याचे झाडही कुबड्या झाले.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोभवत् ।। ५५.

हे अद्भुत दृश्य पाहून, व्रतस्थ राजा विचारात पडला — हे आंब्याचे झाड कुबड्या कसे झाले?

तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ।। ५५.

राजा विचार करत असताना, त्या ब्राह्मणाबद्दल त्याला समजले — त्याच्या येण्यामुळेच हे घडले, यात शंका नाही.

तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ।। ५५.

म्हणूनच, हाच भगवंत पुरुषोत्तम आहे. असे म्हणून त्या राजाने त्या विप्राला वंदन केले.

अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ।। ५५.

हे भगवंत, नक्कीच तूच पुरुषोत्तम आहेस, कृपेकरिता आला आहेस. आता मला आपले खरे रूप दाखव, हे हरि.

एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ५५.

राजाने असे म्हटल्यावर, शंख, चक्र, गदा धारण केलेला देव समोर सौम्यपणे प्रकट झाला आणि म्हणाला—

वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ।। ५५.

हे राजाधिराज, तुझ्या मनात जे काही आहे ते वर माग. मी प्रसन्न असताना, तीनही लोकांत तिळाएवढे काहीही तुझे होईल.

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किंचन ।। ५५.

असे ऐकून, आनंदाने फुललेल्या डोळ्यांनी राजाने, 'मला मोक्ष दे, हे देवाधिदेव,' असेच म्हटले आणि दुसरे काही बोलला नाही.

एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः । यस्मात् तस्मात् तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ।। ५५.

राजाने असे म्हटल्यावर, भगवंत पुन्हा म्हणाले — 'मी येथे आलो तेव्हा हे आंब्याचे झाड कुबड्या झाले. म्हणून हे तीर्थ कुबजाम्र म्हणून ओळखले जाईल.'

तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ।। ५५.

येथे जर प्राणी किंवा ब्राह्मण आपले शरीर सोडतील, तर त्यांना पाचशे विमान मिळतील आणि योग्यांना मुक्ती लाभेल.

एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ५५.

असं सांगून भगवान जनार्दनाने राजाला आपल्या शंखाच्या टोकाने स्पर्श केला. त्या स्पर्शाने राजा लगेचच परम मुक्तीला पोहोचला.

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि ।। ५५.

म्हणून, राजाधिराज, तूही त्या देवाचा आश्रय घे. त्याच्या कृपेने पुन्हा कधीच दुःखाच्या वाटेवर तुला जावं लागणार नाही.

य इदं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद् यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् ।। ५५.

जो मनुष्य रोज सकाळी उठून या दोघांचे चरित्र ऐकतो किंवा वाचतो, त्याला मुक्ती, धर्म आणि संपत्ती या तिन्हीचा लाभ होतो.

शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत् ।। ५५.

जो कोणी हे शुभ आणि पुण्याचं व्रत करतो, तो या जगात सर्व प्रकारच्या समृद्धीचा उपभोग घेतो आणि शेवटी त्या समृद्धीत विलीन होतो.

अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धन्यव्रतमनुत्तमम् । येन सद्यो भवेद् धन्य अधन्योऽपि हि यो भवेत् ।। ५६.

अगस्त्य म्हणाले: आता मी तुला उत्तम आणि भाग्य देणारं व्रत सांगतो, ज्यामुळे दुर्दैवी असलेलाही लगेचच भाग्यवान होतो.

मार्गशीर्षे सिते पक्षे प्रतिपद् या तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत विष्णुमग्निं प्रपूजयेत् ।। ५६.

मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील प्रतिपदेच्या दिवशी, रात्री उपवास करून विष्णू आणि अग्नीची पूजा करावी.

वैश्वानराय पादौ तु अग्नयेत्युदरं तथा । हविर्भुंजाय च उरो द्रविणोदेति वै भुजो ।। ५६.

वैश्वानराला पाय, अग्नीला पोट, हविर्भुजला छाती आणि द्रविणोदाला बाहू अर्पण करावेत.

संवर्त्तायेति च शिरो ज्वलनायेति सर्वतः । अभ्यर्च्यैवं विधानेन देवदेवं जनार्दनम् ।। ५६.

संवर्त्ताला डोकं, ज्वलनाला सर्व अंग अर्पण करावं. अशा प्रकारे या पद्धतीने देवांचा देव जनार्दनाची पूजा करावी.

तस्यैव पुरतः कुण्डं कारयित्वा विघानतः । होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः ।। ५६.

त्याच्या समोर काळजीपूर्वक एक अग्निकुंड तयार करून, त्या ठिकाणी या मंत्रांनी यज्ञ करावा.

ततः संयावकं चान्नं भुञ्जीयाद् घृतसंयुतम् । कृष्णपक्षेऽप्येवमेव चातुर्मास्यं तु यावतः ।। ५६.

नंतर ज्वारीचं तूप घालून केलेलं अन्न खावं. कृष्णपक्षातही असंच करावं आणि हे चतुर्मासभर चालू ठेवावं.