वराहपुराणम्

एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ।। ५५.

हे बोलून राजा पुन्हा म्हणाला, 'परमेश्वरा, माझ्या मृत्यूनंतर मला ते शुभ स्थान दे, ज्याला मुनिपद म्हणतात, जिथे गेल्यावर दु:ख राहत नाही.'

एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद् वत्सप्रीर्नाम नामतः ।। ५५.

देवाने 'तसेच होवो' असे सांगून अदृश्य झाला. त्या राजाला 'वत्सप्रिय' नावाचा पुत्र झाला.

वेदवेदाङ्गसंपन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ।। ५५.

तो वेद आणि वेदांगात निपुण, यज्ञ करणारा आणि अनेक शास्त्रांचा अभ्यास करणारा होता. त्याची कीर्ती, राजन, पृथ्वीवर सर्वत्र पसरली.

राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ।। ५५.

राजाला असा तेजस्वी विष्णुदत्त पुत्र मिळाल्यावर, त्याने सर्व द्वंद्व सोडून तपश्चर्येला स्वतःला समर्पित केले.

आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ।। ५५.

त्याने उपवास करून, इंद्रियांवर विजय मिळवून, रम्य हिमालय पर्वतावर हरिची भक्ती केली आणि त्या वेळी स्तुती केली.

भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ।। ५५.

भद्राश्व म्हणाला, 'ब्रह्मन्, त्या राजाने कशी स्तुती केली? आणि पुरुषोत्तम देवाची स्तुती करताना त्याला काय लाभले?'

दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।। ५५.

दुर्वासा म्हणाले, 'राजा हिमालयावर स्थिर चित्ताने बसून, सर्वशक्तिमान विष्णूची स्तुती करू लागला.'

राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ।। ५५.

राजा म्हणाला, 'जो नाशवान आणि अविनाशी आहे, क्षीरसागरावर शयन करणारा, पृथ्वीचे पालन करणारा, सर्व देहधारकांचा परम ध्येय, इंद्रियांच्या पलीकडचा, विश्वरूप हात असलेला, प्रकट आणि अप्रकट — त्या जनार्दन प्रभूची मी स्तुती करतो.'

त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ।। ५५.

तू आदिदेव, परमार्थरूप, सर्वव्यापी, प्राचीन, पुरुषोत्तम, इंद्रियांच्या पलीकडचा, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ — शंख, गदा आणि अस्त्र धारण करणाऱ्या, मला रक्षण कर.

कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ।। ५५.

देवा, तू देव आणि दानवांमध्ये असंख्य कृत्ये केलीस, जी सर्वत्र सांगितली जातात, अनंतमूर्ती. हे विश्व तुझ्यासाठी निर्माण झाले आहे, विष्णो, आणि जो लपलेला असतो त्याचे कोणतेही कृत्य नसते.

तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चै - स्त्वया कृतं रूपमनेकरूप । सर्वज्ञभावादसकृच्च जन्म संकीर्त्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ।। ५५.

त्याचप्रमाणे, तू कूर्म आणि वराह रूप घेतलेस; अनेक रूपे धारण केलीस; सर्वज्ञ असल्यामुळे तुझ्या अनेक जन्मांची कथा सांगितली जाते, अच्युत, पण प्रत्यक्षात तुझे जन्म नाहीत.

नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शंभो नमस्ते विबुधारिनाशन ।। ५५.

नृसिंह, तुला नमस्कार. वामन, जमदग्नी नावाचा, दहा मुख असलेल्या रावणाच्या वंशाचा नाश करणारा, वासुदेव, तुला नमस्कार. बुद्ध, कल्कि, पक्ष्यांचा राजा, शंभू, अहंकारींचा नाश करणारा, तुला नमस्कार.

नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ।। ५५.

नारायण, पद्मनाभ, तुला नमस्कार. पुरुषोत्तम, तुला पुन्हा नमस्कार. सर्व देवांच्या संमेलनात पूजिला जाणारा, सर्व ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ, तुला नमस्कार.

नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ।। ५५.

भीषण तोंड असलेल्या नृसिंह रूपाला नमस्कार. विशाल पर्वतासारख्या शरीर असलेल्या कूर्माला नमस्कार. समुद्रासारख्या रूप असलेल्या मत्स्याला नमस्कार. वराह रूप धारण करणाऱ्या अनंताला मी वंदन करतो.

सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्त्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ।। ५५.

हे देवा, तुझे हे कृत्य सृष्टीच्या हेतूने झाले आहे. तुझी मूर्त रूपे मुख्य नाहीत, हे प्रभो. अज्ञान्यांसाठी हे ध्यान सांगितले गेले आहे. त्याशिवाय, पुरातन, तू कुणालाही दिसत नाहीस.

आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवान् ऋत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ।। ५५.

हे विष्णू, तूच यज्ञाचा आरंभ आहेस, यज्ञाचे सर्व अंगही तूच आहेस. हवि, पशु, ऋत्विज आणि पूजेचा विषयही तूच आहेस. देव आणि ऋषी तुझीच पूजा करतात.

यदेतस्मिन् जगध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ।। ५५.

या जगात जे काही स्थिर किंवा चल आहे, ते देव, काळ आणि अग्नी यांनी स्थापन केलेले श्रेष्ठ आहे. हे जनार्दन, प्रभो, तू कधीच विभागला जात नाहीस. माझ्या मनातील इच्छित सिद्धी मला दे.

नमः कमलपत्राक्ष मूर्त्तामूर्त्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ।। ५५.

कमळासारख्या डोळ्यां असलेला, मूर्त आणि अमूर्त, हे हरि, तुला नमस्कार. मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे; मला या संसारातून तार.

एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ।। ५५.

त्या महान आत्म्याने, विशाल आंब्याच्या झाडाखाली उभा राहून, त्या राजाने केलेल्या स्तुतीने परमेश्वर प्रसन्न झाला.

कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागतमात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ।। ५५.

नंतर हरिने कुबड्या रूप धारण केले आणि स्वतः आला. तो येताच, ते आंब्याचे झाडही कुबड्या झाले.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोभवत् ।। ५५.

हे अद्भुत दृश्य पाहून, व्रतस्थ राजा विचारात पडला — हे आंब्याचे झाड कुबड्या कसे झाले?

तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ।। ५५.

राजा विचार करत असताना, त्या ब्राह्मणाबद्दल त्याला समजले — त्याच्या येण्यामुळेच हे घडले, यात शंका नाही.

तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ।। ५५.

म्हणूनच, हाच भगवंत पुरुषोत्तम आहे. असे म्हणून त्या राजाने त्या विप्राला वंदन केले.

अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ।। ५५.

हे भगवंत, नक्कीच तूच पुरुषोत्तम आहेस, कृपेकरिता आला आहेस. आता मला आपले खरे रूप दाखव, हे हरि.

एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ५५.

राजाने असे म्हटल्यावर, शंख, चक्र, गदा धारण केलेला देव समोर सौम्यपणे प्रकट झाला आणि म्हणाला—

वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ।। ५५.

हे राजाधिराज, तुझ्या मनात जे काही आहे ते वर माग. मी प्रसन्न असताना, तीनही लोकांत तिळाएवढे काहीही तुझे होईल.

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किंचन ।। ५५.

असे ऐकून, आनंदाने फुललेल्या डोळ्यांनी राजाने, 'मला मोक्ष दे, हे देवाधिदेव,' असेच म्हटले आणि दुसरे काही बोलला नाही.

एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः । यस्मात् तस्मात् तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ।। ५५.

राजाने असे म्हटल्यावर, भगवंत पुन्हा म्हणाले — 'मी येथे आलो तेव्हा हे आंब्याचे झाड कुबड्या झाले. म्हणून हे तीर्थ कुबजाम्र म्हणून ओळखले जाईल.'

तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ।। ५५.

येथे जर प्राणी किंवा ब्राह्मण आपले शरीर सोडतील, तर त्यांना पाचशे विमान मिळतील आणि योग्यांना मुक्ती लाभेल.