वराहपुराणम्

तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ।। ५५.

मधल्या व्यक्तीस त्या जोडीसह सर्व श्रेष्ठ वस्तू द्याव्यात; गरीबाला आपल्या शक्तीनुसार दागिने द्यावेत.

यथाशक्त्या महीं कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ।। ५५.

आपल्या क्षमतेनुसार, सोन्याची पृथ्वी, गायींची जोडी, वस्त्रांची जोडी द्यावी; हे सर्व आपल्या संपत्तीप्रमाणे द्यावे.

गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ।। ५५.

गाय, दागिन्यांची जोडी आणि सर्व काही सोन्यासह द्यावे. असे केल्यावर कृष्ण आणि शुक्ल द्वादशीचे व्रत करावे.

रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ।। ५५.

आपल्या सामर्थ्यानुसार चांदीची पृथ्वी तयार करून, ती ब्राह्मणांना द्यावी आणि त्यांना जेवणही घालावे. तसेच, आपल्या शक्तीनुसार पादत्राणे, चपला आणि छत्रीही द्यावीत.

एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरो मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ।। ५५.

ही दानं दिल्यावर, 'कृष्ण, दामोदर, तू नेहमी माझ्यावर प्रसन्न रहा; विश्वरूप हरि, तू सदैव माझ्या कल्याणासाठी अनुकूल रहा,' असे म्हणावे.

दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्त्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ।। ५५.

अशा प्रकारे दान देणे आणि जेवण घालणे याचे फळ हजारो वर्षे सांगितले तरी पूर्णपणे वर्णन करता येणार नाही.

तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य श्रृणुष्व तत् ।। ५५.

तरीही, हे निष्पापा, मी तुला थोडक्यात काही फळ सांगतो; या व्रताने पूर्वी जे शुभ कर्म घडले, ते ऐक.

आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ।। ५५.

आदिकाळी एक राजा होता, जो ब्रह्मविद्या जाणणारा आणि दृढ व्रती होता. त्याला पुत्राची इच्छा होती म्हणून त्याने परमेच्छ्वर ब्रह्माला विचारले. ब्रह्मदेवाने त्याला हे व्रत सांगितले आणि स्वतःही ते केले.

तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ।। ५५.

त्या राजाच्या व्रताच्या शेवटी विश्वात्मा स्वतः त्याच्यासमोर प्रकट झाला आणि प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'राजा, माझ्याकडून वर माग.'

राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ।। ५५.

राजा म्हणाला, 'देवाधिदेव, मला असा पुत्र दे की जो वेद-मंत्रात पारंगत, यज्ञात रमणारा, कीर्तीने युक्त, दीर्घायुषी, असंख्य गुणांचा, पवित्र आणि ब्रह्मस्वरूप असावा.'

एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ।। ५५.

हे बोलून राजा पुन्हा म्हणाला, 'परमेश्वरा, माझ्या मृत्यूनंतर मला ते शुभ स्थान दे, ज्याला मुनिपद म्हणतात, जिथे गेल्यावर दु:ख राहत नाही.'

एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद् वत्सप्रीर्नाम नामतः ।। ५५.

देवाने 'तसेच होवो' असे सांगून अदृश्य झाला. त्या राजाला 'वत्सप्रिय' नावाचा पुत्र झाला.

वेदवेदाङ्गसंपन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ।। ५५.

तो वेद आणि वेदांगात निपुण, यज्ञ करणारा आणि अनेक शास्त्रांचा अभ्यास करणारा होता. त्याची कीर्ती, राजन, पृथ्वीवर सर्वत्र पसरली.

राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ।। ५५.

राजाला असा तेजस्वी विष्णुदत्त पुत्र मिळाल्यावर, त्याने सर्व द्वंद्व सोडून तपश्चर्येला स्वतःला समर्पित केले.

आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ।। ५५.

त्याने उपवास करून, इंद्रियांवर विजय मिळवून, रम्य हिमालय पर्वतावर हरिची भक्ती केली आणि त्या वेळी स्तुती केली.

भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ।। ५५.

भद्राश्व म्हणाला, 'ब्रह्मन्, त्या राजाने कशी स्तुती केली? आणि पुरुषोत्तम देवाची स्तुती करताना त्याला काय लाभले?'

दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।। ५५.

दुर्वासा म्हणाले, 'राजा हिमालयावर स्थिर चित्ताने बसून, सर्वशक्तिमान विष्णूची स्तुती करू लागला.'

राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ।। ५५.

राजा म्हणाला, 'जो नाशवान आणि अविनाशी आहे, क्षीरसागरावर शयन करणारा, पृथ्वीचे पालन करणारा, सर्व देहधारकांचा परम ध्येय, इंद्रियांच्या पलीकडचा, विश्वरूप हात असलेला, प्रकट आणि अप्रकट — त्या जनार्दन प्रभूची मी स्तुती करतो.'

त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ।। ५५.

तू आदिदेव, परमार्थरूप, सर्वव्यापी, प्राचीन, पुरुषोत्तम, इंद्रियांच्या पलीकडचा, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ — शंख, गदा आणि अस्त्र धारण करणाऱ्या, मला रक्षण कर.

कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ।। ५५.

देवा, तू देव आणि दानवांमध्ये असंख्य कृत्ये केलीस, जी सर्वत्र सांगितली जातात, अनंतमूर्ती. हे विश्व तुझ्यासाठी निर्माण झाले आहे, विष्णो, आणि जो लपलेला असतो त्याचे कोणतेही कृत्य नसते.

तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चै - स्त्वया कृतं रूपमनेकरूप । सर्वज्ञभावादसकृच्च जन्म संकीर्त्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ।। ५५.

त्याचप्रमाणे, तू कूर्म आणि वराह रूप घेतलेस; अनेक रूपे धारण केलीस; सर्वज्ञ असल्यामुळे तुझ्या अनेक जन्मांची कथा सांगितली जाते, अच्युत, पण प्रत्यक्षात तुझे जन्म नाहीत.

नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शंभो नमस्ते विबुधारिनाशन ।। ५५.

नृसिंह, तुला नमस्कार. वामन, जमदग्नी नावाचा, दहा मुख असलेल्या रावणाच्या वंशाचा नाश करणारा, वासुदेव, तुला नमस्कार. बुद्ध, कल्कि, पक्ष्यांचा राजा, शंभू, अहंकारींचा नाश करणारा, तुला नमस्कार.

नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ।। ५५.

नारायण, पद्मनाभ, तुला नमस्कार. पुरुषोत्तम, तुला पुन्हा नमस्कार. सर्व देवांच्या संमेलनात पूजिला जाणारा, सर्व ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ, तुला नमस्कार.

नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ।। ५५.

भीषण तोंड असलेल्या नृसिंह रूपाला नमस्कार. विशाल पर्वतासारख्या शरीर असलेल्या कूर्माला नमस्कार. समुद्रासारख्या रूप असलेल्या मत्स्याला नमस्कार. वराह रूप धारण करणाऱ्या अनंताला मी वंदन करतो.

सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्त्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ।। ५५.

हे देवा, तुझे हे कृत्य सृष्टीच्या हेतूने झाले आहे. तुझी मूर्त रूपे मुख्य नाहीत, हे प्रभो. अज्ञान्यांसाठी हे ध्यान सांगितले गेले आहे. त्याशिवाय, पुरातन, तू कुणालाही दिसत नाहीस.

आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवान् ऋत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ।। ५५.

हे विष्णू, तूच यज्ञाचा आरंभ आहेस, यज्ञाचे सर्व अंगही तूच आहेस. हवि, पशु, ऋत्विज आणि पूजेचा विषयही तूच आहेस. देव आणि ऋषी तुझीच पूजा करतात.

यदेतस्मिन् जगध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ।। ५५.

या जगात जे काही स्थिर किंवा चल आहे, ते देव, काळ आणि अग्नी यांनी स्थापन केलेले श्रेष्ठ आहे. हे जनार्दन, प्रभो, तू कधीच विभागला जात नाहीस. माझ्या मनातील इच्छित सिद्धी मला दे.

नमः कमलपत्राक्ष मूर्त्तामूर्त्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ।। ५५.

कमळासारख्या डोळ्यां असलेला, मूर्त आणि अमूर्त, हे हरि, तुला नमस्कार. मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे; मला या संसारातून तार.

एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ।। ५५.

त्या महान आत्म्याने, विशाल आंब्याच्या झाडाखाली उभा राहून, त्या राजाने केलेल्या स्तुतीने परमेश्वर प्रसन्न झाला.