वराहपुराणम्

तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ।। ५५.

हे व्रत असे पूर्ण केल्यावर, गहू किंवा ज्वारी ब्राह्मणाला द्यावे आणि दान, होम किंवा पूजेत 'कृष्णासाठी' असे म्हणावे.

चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ।। ५५.

चार महिने असे व्रत करून, पुन्हा चैत्रपासून पुढेही, प्रयत्नपूर्वक, ज्ञानी माणसाने हे व्रत करावे आणि ब्राह्मणांना सोन्यासह सत्तूचे भांडे द्यावे.

श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ।। ५५.

श्रावणपासून पुढील तीन महिन्यांत, कार्तिक महिन्याच्या सुरुवातीपर्यंत, तसंच तांदूळ द्यावा.

तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ।। ५५.

हे व्रत असे पूर्ण केल्यावर, दहाव्या दिवशी, शुद्ध मनाने आणि भक्तीने, हरिची पूजा करून, त्या महिन्याचे नाव घ्यावे.

संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ।। ५५.

पूर्वीप्रमाणेच भक्तीने द्वादशीचा संकल्प करावा, इंद्रियांवर संयम ठेवावा. एकादशीला आपल्या शक्तीनुसार पृथ्वीची तयारी करावी, हे राजन.

काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ।। ५५.

सोनेरी अंग असलेली, पाताळ आणि पर्वतांनी सुशोभित पृथ्वीची मूर्ती, योग्य पद्धतीने, हरिच्या समोर स्थापित करावी.

सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । संपूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ।। ५५.

ती मूर्ती पांढऱ्या वस्त्राच्या जोडीने झाकावी, सर्व बियांनी युक्त असावी, आणि 'प्रियदत्ता' म्हणून, पाच रत्नांनी पूजा करावी.

जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्यं संख्यया राजंश्चतुर्विंशति यावतः ।। ५५.

त्या ठिकाणी जागरण करावे आणि सकाळी पुन्हा, राजन, वीस ते चोवीस ब्राह्मणांना बोलवावे.

तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकमेव च ।। ५५.

त्यातील प्रत्येकाला एक गाय, एक बैल, एक वस्त्रजोड आणि एक अंगठी द्यावी.

कटकानि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतेषां राजा राजन् प्रदापयेत् ।। ५५.

कडा आणि सोन्याचे कानातलेही द्यावे; आणि प्रत्येकाला, राजन, एक गाव द्यावा.

तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ।। ५५.

मधल्या व्यक्तीस त्या जोडीसह सर्व श्रेष्ठ वस्तू द्याव्यात; गरीबाला आपल्या शक्तीनुसार दागिने द्यावेत.

यथाशक्त्या महीं कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ।। ५५.

आपल्या क्षमतेनुसार, सोन्याची पृथ्वी, गायींची जोडी, वस्त्रांची जोडी द्यावी; हे सर्व आपल्या संपत्तीप्रमाणे द्यावे.

गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ।। ५५.

गाय, दागिन्यांची जोडी आणि सर्व काही सोन्यासह द्यावे. असे केल्यावर कृष्ण आणि शुक्ल द्वादशीचे व्रत करावे.

रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ।। ५५.

आपल्या सामर्थ्यानुसार चांदीची पृथ्वी तयार करून, ती ब्राह्मणांना द्यावी आणि त्यांना जेवणही घालावे. तसेच, आपल्या शक्तीनुसार पादत्राणे, चपला आणि छत्रीही द्यावीत.

एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरो मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ।। ५५.

ही दानं दिल्यावर, 'कृष्ण, दामोदर, तू नेहमी माझ्यावर प्रसन्न रहा; विश्वरूप हरि, तू सदैव माझ्या कल्याणासाठी अनुकूल रहा,' असे म्हणावे.

दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्त्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ।। ५५.

अशा प्रकारे दान देणे आणि जेवण घालणे याचे फळ हजारो वर्षे सांगितले तरी पूर्णपणे वर्णन करता येणार नाही.

तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य श्रृणुष्व तत् ।। ५५.

तरीही, हे निष्पापा, मी तुला थोडक्यात काही फळ सांगतो; या व्रताने पूर्वी जे शुभ कर्म घडले, ते ऐक.

आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ।। ५५.

आदिकाळी एक राजा होता, जो ब्रह्मविद्या जाणणारा आणि दृढ व्रती होता. त्याला पुत्राची इच्छा होती म्हणून त्याने परमेच्छ्वर ब्रह्माला विचारले. ब्रह्मदेवाने त्याला हे व्रत सांगितले आणि स्वतःही ते केले.

तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ।। ५५.

त्या राजाच्या व्रताच्या शेवटी विश्वात्मा स्वतः त्याच्यासमोर प्रकट झाला आणि प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'राजा, माझ्याकडून वर माग.'

राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ।। ५५.

राजा म्हणाला, 'देवाधिदेव, मला असा पुत्र दे की जो वेद-मंत्रात पारंगत, यज्ञात रमणारा, कीर्तीने युक्त, दीर्घायुषी, असंख्य गुणांचा, पवित्र आणि ब्रह्मस्वरूप असावा.'

एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ।। ५५.

हे बोलून राजा पुन्हा म्हणाला, 'परमेश्वरा, माझ्या मृत्यूनंतर मला ते शुभ स्थान दे, ज्याला मुनिपद म्हणतात, जिथे गेल्यावर दु:ख राहत नाही.'

एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद् वत्सप्रीर्नाम नामतः ।। ५५.

देवाने 'तसेच होवो' असे सांगून अदृश्य झाला. त्या राजाला 'वत्सप्रिय' नावाचा पुत्र झाला.

वेदवेदाङ्गसंपन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ।। ५५.

तो वेद आणि वेदांगात निपुण, यज्ञ करणारा आणि अनेक शास्त्रांचा अभ्यास करणारा होता. त्याची कीर्ती, राजन, पृथ्वीवर सर्वत्र पसरली.

राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ।। ५५.

राजाला असा तेजस्वी विष्णुदत्त पुत्र मिळाल्यावर, त्याने सर्व द्वंद्व सोडून तपश्चर्येला स्वतःला समर्पित केले.

आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ।। ५५.

त्याने उपवास करून, इंद्रियांवर विजय मिळवून, रम्य हिमालय पर्वतावर हरिची भक्ती केली आणि त्या वेळी स्तुती केली.

भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ।। ५५.

भद्राश्व म्हणाला, 'ब्रह्मन्, त्या राजाने कशी स्तुती केली? आणि पुरुषोत्तम देवाची स्तुती करताना त्याला काय लाभले?'

दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।। ५५.

दुर्वासा म्हणाले, 'राजा हिमालयावर स्थिर चित्ताने बसून, सर्वशक्तिमान विष्णूची स्तुती करू लागला.'

राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ।। ५५.

राजा म्हणाला, 'जो नाशवान आणि अविनाशी आहे, क्षीरसागरावर शयन करणारा, पृथ्वीचे पालन करणारा, सर्व देहधारकांचा परम ध्येय, इंद्रियांच्या पलीकडचा, विश्वरूप हात असलेला, प्रकट आणि अप्रकट — त्या जनार्दन प्रभूची मी स्तुती करतो.'

त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ।। ५५.

तू आदिदेव, परमार्थरूप, सर्वव्यापी, प्राचीन, पुरुषोत्तम, इंद्रियांच्या पलीकडचा, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ — शंख, गदा आणि अस्त्र धारण करणाऱ्या, मला रक्षण कर.