वराहपुराणम्

पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान् । चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप ।। ५४.

यानंतर, चार सुंदर ऊस घेऊन, त्या देवाच्या चारही दिशांना ठेवावेत आणि नमस्कार करावा, हे राजन.

एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै । वेदवेदाङ्गयुक्ताय संपूर्णाङ्गाय धीमते ।। ५४.

हे सर्व केल्यावर, सकाळी वेद आणि वेदांग जाणणाऱ्या, पूर्णांग आणि बुद्धिमान ब्राह्मणाला ते द्यावे.

ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत् । एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम् ।। ५४.

ब्राह्मणांची देखील पूजा करून हे व्रत पूर्ण करावे; असे केल्याने विष्णू नक्कीच तुमचा पती होईल.

अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः । अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति ।। ५४.

माझा प्रणाम न करता, केवळ गर्वाने तुम्ही प्रश्न विचारलात, सुंदर अप्सरांनो; या अवमान्याचा परिणाम तुम्हाला भोगावा लागेल.

एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः । तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः ।। ५४.

याच सरोवरात, तुम्ही उपहास केल्यामुळे, महर्षी अष्टावक्र तुम्हाला शाप देतील, सुंदर अप्सरांनो.

व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाऽभिमानतः । अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति । पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति ।। ५४.

या व्रतामुळे, त्या स्त्रियांना देवांचा अधिपती पती म्हणून मिळाला, पण गर्वामुळे गवळ्यांकडून त्यांचा अवमान आणि अपहरण होईल. पूर्वी ज्या देवाने कन्यांना चोरले होते, तोच त्यांच्या पती होईल.

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात् । ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस्तुष्टश्चासां स्वयं हरिः ।। ५४.

अगस्त्य म्हणाले: असे म्हणून नारद ऋषी ताबडतोब निघून गेले. त्या स्त्रियांनीही हे व्रत केले आणि स्वतः हरि त्यांच्यावर प्रसन्न झाला.

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन संप्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ।। ५५.

अगस्त्य म्हणाले: राजन, तू ऐक, व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे व्रत सांगतो, ज्यामुळे शुभतेने विष्णू प्राप्त होतो—यात काही शंका नाही.

मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमाह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ।। ५५.

मार्गशीर्ष महिन्यात, शुद्ध पक्षातील पहिल्या दिवशी हे व्रत सुरू करावे. दहाव्या तिथीपर्यंत रोज एक वेळच भोजन करावे.

ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ।। ५५.

मग दहाव्या दिवशी, मध्यान्ही स्नान करून, विष्णूची पूजा करावी आणि भक्तीने, पूर्वीप्रमाणे, द्वादशीसाठी संकल्प करावा, हे राजन.

तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ।। ५५.

हे व्रत असे पूर्ण केल्यावर, गहू किंवा ज्वारी ब्राह्मणाला द्यावे आणि दान, होम किंवा पूजेत 'कृष्णासाठी' असे म्हणावे.

चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ।। ५५.

चार महिने असे व्रत करून, पुन्हा चैत्रपासून पुढेही, प्रयत्नपूर्वक, ज्ञानी माणसाने हे व्रत करावे आणि ब्राह्मणांना सोन्यासह सत्तूचे भांडे द्यावे.

श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ।। ५५.

श्रावणपासून पुढील तीन महिन्यांत, कार्तिक महिन्याच्या सुरुवातीपर्यंत, तसंच तांदूळ द्यावा.

तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ।। ५५.

हे व्रत असे पूर्ण केल्यावर, दहाव्या दिवशी, शुद्ध मनाने आणि भक्तीने, हरिची पूजा करून, त्या महिन्याचे नाव घ्यावे.

संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ।। ५५.

पूर्वीप्रमाणेच भक्तीने द्वादशीचा संकल्प करावा, इंद्रियांवर संयम ठेवावा. एकादशीला आपल्या शक्तीनुसार पृथ्वीची तयारी करावी, हे राजन.

काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ।। ५५.

सोनेरी अंग असलेली, पाताळ आणि पर्वतांनी सुशोभित पृथ्वीची मूर्ती, योग्य पद्धतीने, हरिच्या समोर स्थापित करावी.

सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । संपूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ।। ५५.

ती मूर्ती पांढऱ्या वस्त्राच्या जोडीने झाकावी, सर्व बियांनी युक्त असावी, आणि 'प्रियदत्ता' म्हणून, पाच रत्नांनी पूजा करावी.

जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्यं संख्यया राजंश्चतुर्विंशति यावतः ।। ५५.

त्या ठिकाणी जागरण करावे आणि सकाळी पुन्हा, राजन, वीस ते चोवीस ब्राह्मणांना बोलवावे.

तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकमेव च ।। ५५.

त्यातील प्रत्येकाला एक गाय, एक बैल, एक वस्त्रजोड आणि एक अंगठी द्यावी.

कटकानि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतेषां राजा राजन् प्रदापयेत् ।। ५५.

कडा आणि सोन्याचे कानातलेही द्यावे; आणि प्रत्येकाला, राजन, एक गाव द्यावा.

तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ।। ५५.

मधल्या व्यक्तीस त्या जोडीसह सर्व श्रेष्ठ वस्तू द्याव्यात; गरीबाला आपल्या शक्तीनुसार दागिने द्यावेत.

यथाशक्त्या महीं कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ।। ५५.

आपल्या क्षमतेनुसार, सोन्याची पृथ्वी, गायींची जोडी, वस्त्रांची जोडी द्यावी; हे सर्व आपल्या संपत्तीप्रमाणे द्यावे.

गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ।। ५५.

गाय, दागिन्यांची जोडी आणि सर्व काही सोन्यासह द्यावे. असे केल्यावर कृष्ण आणि शुक्ल द्वादशीचे व्रत करावे.

रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ।। ५५.

आपल्या सामर्थ्यानुसार चांदीची पृथ्वी तयार करून, ती ब्राह्मणांना द्यावी आणि त्यांना जेवणही घालावे. तसेच, आपल्या शक्तीनुसार पादत्राणे, चपला आणि छत्रीही द्यावीत.

एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरो मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ।। ५५.

ही दानं दिल्यावर, 'कृष्ण, दामोदर, तू नेहमी माझ्यावर प्रसन्न रहा; विश्वरूप हरि, तू सदैव माझ्या कल्याणासाठी अनुकूल रहा,' असे म्हणावे.

दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्त्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ।। ५५.

अशा प्रकारे दान देणे आणि जेवण घालणे याचे फळ हजारो वर्षे सांगितले तरी पूर्णपणे वर्णन करता येणार नाही.

तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य श्रृणुष्व तत् ।। ५५.

तरीही, हे निष्पापा, मी तुला थोडक्यात काही फळ सांगतो; या व्रताने पूर्वी जे शुभ कर्म घडले, ते ऐक.

आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ।। ५५.

आदिकाळी एक राजा होता, जो ब्रह्मविद्या जाणणारा आणि दृढ व्रती होता. त्याला पुत्राची इच्छा होती म्हणून त्याने परमेच्छ्वर ब्रह्माला विचारले. ब्रह्मदेवाने त्याला हे व्रत सांगितले आणि स्वतःही ते केले.

तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ।। ५५.

त्या राजाच्या व्रताच्या शेवटी विश्वात्मा स्वतः त्याच्यासमोर प्रकट झाला आणि प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'राजा, माझ्याकडून वर माग.'