वराहपुराणम्

देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ।। ५४.

देव, दैत्य आणि माणसांना पाहावासा वाटणारा, वाद घालायला आवडणारा, ब्रह्माचा पुत्र आणि तपस्वी असलेल्या नारदांना त्या सुंदर अप्सरांनी प्रश्न विचारले.

अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामा वयं द्विज । नारायणश्च भर्त्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ।। ५४.

अप्सरा म्हणाल्या: 'भगवान, ब्रह्मपुत्र, आम्ही पतीची इच्छा बाळगणाऱ्या आहोत. नारायण आमचा पती कसा होईल हे आम्हाला सांग.'

नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र विहितः शुभः । स च मे न कृतो गर्वाद् युष्माभिर्यौवनस्मयात् ।। ५४.

नारद म्हणाले: 'प्रणाम करून विचारलेला प्रश्न नेहमीच शुभ असतो; पण तुम्ही अहंकार आणि तारुण्याच्या गर्वामुळे तो केला नाही.'

तथापि देवदेवस्य विष्णोर्यन्नामकीर्तितम् । भवतीभिस्तथा भर्त्ता भवत्विति हरिः कृतः । तन्नामोच्चारणादेव कृतं सर्वं न संशयः ।। ५४.

तरीसुद्धा, तुम्ही देवांचा देव विष्णूचे जे नाव उच्चारले आहे, त्यानेच तो तुमचा पती होईल. फक्त त्याचे नाव घेतल्याने सर्व काही साध्य होते, यात शंका नाही.

इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम् । वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ।। ५४.

आता मी तुम्हाला ते व्रत सांगतो, ज्यामुळे हरि स्वतः वर देतो आणि पतीपदही प्रदान करतो.

नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेच्छुभा । तस्यामुपोष्य विधिवन् निशायां हरिमर्च्चयेत् ।। ५४.

नारद म्हणाले: 'वसंत ऋतूमध्ये शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, विधीपूर्वक उपवास करून, रात्री हरिची पूजा करावी.'

पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम् । तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ।। ५४.

नानाविध चित्रांनी सजवलेला पलंग तयार करून, त्यावर लक्ष्मीसमवेत चांदीचा हरि ठेवावा.

तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः । नृत्यवादित्रगेयैश्च जागरं तत्र कारयेत् ।। ५४.

त्यावर फुलांनी मंडप बांधावा आणि तिथे नृत्य व वाद्यांच्या साथीनं जागरण करावं.

मनोभवायेति शिर अनङ्गायेति वै कटिम् । कामाय बाहुमूले तु सुशास्त्रायेति चोदरम् ।। ५४.

'मनोजासाठी' डोक्यावर, 'अनंगासाठी' कंबरेवर, 'कामासाठी' बाहींच्या मुळाशी आणि 'सुशास्त्रासाठी' पोटावर असे म्हणावे.

मन्मथायेति पादौ तु हरयेति च सर्वतः । पुष्पैः संपूज्य देवेशं मल्लिकाजातिभिस्तथा ।। ५४.

'मन्मथासाठी' पायांवर, 'हरिसाठी' सर्वत्र; आणि देवेशाची पूजा फुलांनी, विशेषतः मल्लिका जातीच्या फुलांनी करावी.

पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान् । चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप ।। ५४.

यानंतर, चार सुंदर ऊस घेऊन, त्या देवाच्या चारही दिशांना ठेवावेत आणि नमस्कार करावा, हे राजन.

एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै । वेदवेदाङ्गयुक्ताय संपूर्णाङ्गाय धीमते ।। ५४.

हे सर्व केल्यावर, सकाळी वेद आणि वेदांग जाणणाऱ्या, पूर्णांग आणि बुद्धिमान ब्राह्मणाला ते द्यावे.

ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत् । एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम् ।। ५४.

ब्राह्मणांची देखील पूजा करून हे व्रत पूर्ण करावे; असे केल्याने विष्णू नक्कीच तुमचा पती होईल.

अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः । अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति ।। ५४.

माझा प्रणाम न करता, केवळ गर्वाने तुम्ही प्रश्न विचारलात, सुंदर अप्सरांनो; या अवमान्याचा परिणाम तुम्हाला भोगावा लागेल.

एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः । तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः ।। ५४.

याच सरोवरात, तुम्ही उपहास केल्यामुळे, महर्षी अष्टावक्र तुम्हाला शाप देतील, सुंदर अप्सरांनो.

व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाऽभिमानतः । अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति । पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति ।। ५४.

या व्रतामुळे, त्या स्त्रियांना देवांचा अधिपती पती म्हणून मिळाला, पण गर्वामुळे गवळ्यांकडून त्यांचा अवमान आणि अपहरण होईल. पूर्वी ज्या देवाने कन्यांना चोरले होते, तोच त्यांच्या पती होईल.

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात् । ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस्तुष्टश्चासां स्वयं हरिः ।। ५४.

अगस्त्य म्हणाले: असे म्हणून नारद ऋषी ताबडतोब निघून गेले. त्या स्त्रियांनीही हे व्रत केले आणि स्वतः हरि त्यांच्यावर प्रसन्न झाला.

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन संप्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ।। ५५.

अगस्त्य म्हणाले: राजन, तू ऐक, व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे व्रत सांगतो, ज्यामुळे शुभतेने विष्णू प्राप्त होतो—यात काही शंका नाही.

मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमाह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ।। ५५.

मार्गशीर्ष महिन्यात, शुद्ध पक्षातील पहिल्या दिवशी हे व्रत सुरू करावे. दहाव्या तिथीपर्यंत रोज एक वेळच भोजन करावे.

ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ।। ५५.

मग दहाव्या दिवशी, मध्यान्ही स्नान करून, विष्णूची पूजा करावी आणि भक्तीने, पूर्वीप्रमाणे, द्वादशीसाठी संकल्प करावा, हे राजन.

तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ।। ५५.

हे व्रत असे पूर्ण केल्यावर, गहू किंवा ज्वारी ब्राह्मणाला द्यावे आणि दान, होम किंवा पूजेत 'कृष्णासाठी' असे म्हणावे.

चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ।। ५५.

चार महिने असे व्रत करून, पुन्हा चैत्रपासून पुढेही, प्रयत्नपूर्वक, ज्ञानी माणसाने हे व्रत करावे आणि ब्राह्मणांना सोन्यासह सत्तूचे भांडे द्यावे.

श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ।। ५५.

श्रावणपासून पुढील तीन महिन्यांत, कार्तिक महिन्याच्या सुरुवातीपर्यंत, तसंच तांदूळ द्यावा.

तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ।। ५५.

हे व्रत असे पूर्ण केल्यावर, दहाव्या दिवशी, शुद्ध मनाने आणि भक्तीने, हरिची पूजा करून, त्या महिन्याचे नाव घ्यावे.

संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ।। ५५.

पूर्वीप्रमाणेच भक्तीने द्वादशीचा संकल्प करावा, इंद्रियांवर संयम ठेवावा. एकादशीला आपल्या शक्तीनुसार पृथ्वीची तयारी करावी, हे राजन.

काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ।। ५५.

सोनेरी अंग असलेली, पाताळ आणि पर्वतांनी सुशोभित पृथ्वीची मूर्ती, योग्य पद्धतीने, हरिच्या समोर स्थापित करावी.

सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । संपूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ।। ५५.

ती मूर्ती पांढऱ्या वस्त्राच्या जोडीने झाकावी, सर्व बियांनी युक्त असावी, आणि 'प्रियदत्ता' म्हणून, पाच रत्नांनी पूजा करावी.

जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्यं संख्यया राजंश्चतुर्विंशति यावतः ।। ५५.

त्या ठिकाणी जागरण करावे आणि सकाळी पुन्हा, राजन, वीस ते चोवीस ब्राह्मणांना बोलवावे.

तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकमेव च ।। ५५.

त्यातील प्रत्येकाला एक गाय, एक बैल, एक वस्त्रजोड आणि एक अंगठी द्यावी.