वराहपुराणम्

त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ।। ५३.

धुळीच्या कणाएवढ्या लहान रूपात, सर्व प्राण्यांत न दिसणारं, ते दोघंही सारखं पाहून, अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांचा सारा दुःख नाहीसं झालं.

एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनामा महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ।। ५३.

असा तो पुरुष, स्वर नावाचा, मोठ्या तपाचा आहे; त्याचं रूप 'प्रवृत्त' असं ओळखलं जातं, आणि त्याचं मोठं डोकं 'निवृत्त' असं म्हणतात.

एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तेस्त्वेष एव तु ।। ५३.

हीच गोष्ट सांगितल्यामुळे, राजन, उत्पत्ती झाली; पण संहाराच्या वेळी हेच उरतं.

एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ।। ५३.

हीच जगातली पहिली कथा आहे; जो कोणी हे खऱ्या अर्थानं जाणतो, तो कर्मात मग्न होतो.

भद्राश्व उवाच । विज्ञानोत्पत्तिकामस्य क आराध्यो भवेद् द्विज । कथं चाराध्यतेऽसौ हि एतदाख्याहि मे द्विज ।। ५४.

भद्राश्व म्हणाला: ज्ञानाची उत्पत्ती व्हावी असं ज्याला वाटतं, त्यानं कोणाची पूजा करावी? आणि ती कशी करावी? हे मला सांग, द्विज.

अगस्त्य उवाच । विष्णुरेव सदाराध्यः सर्वदेवैरपि प्रभुः । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि येनासौ वरदो भवेत् ।। ५४.

अगस्त्य म्हणाले: विष्णूच नेहमी सर्व देवांनीही पूज्य आहे; मी तुला तो वर देणारा कसा होतो हे सांगतो.

रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजांस्तथा । नारायणः परो देवस्तं प्रणम्य न सीदति ।। ५४.

सर्व देव, ऋषी आणि माणसांचं श्रेष्ठ रहस्य म्हणजे नारायण; जो त्याला वंदन करतो, तो कधीही अधः पडत नाही.

श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्र्तमप्सरसां तथा ।। ५४.

राजा, पूर्वी काळी महात्मा नारदांनी विष्णूला आणि अप्सरांना संतुष्ट करणारे एक व्रत सांगितल्याचे ऐकले जाते.

नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसं सरः । स्नानार्थं तत्र चजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ।। ५४.

पूर्वीच्या कल्पात नारद स्नानासाठी मानस सरोवरात गेले आणि तिथे त्यांनी सर्व अप्सरांचा समूह पाहिला.

तास्तं दृष्ट्वा विलासिन्यो जटामुकुटधारिणम् । अस्थिचर्मावशेषं तु छत्रदण्डकपालिनम् ।। ५४.

त्या खेळकर अप्सरांनी जटामुकुट घातलेला, हाडे आणि कातडी एवढेच शिल्लक असलेला, छत्र, दंड आणि कवटी हातात घेतलेला नारद पाहिला.

देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ।। ५४.

देव, दैत्य आणि माणसांना पाहावासा वाटणारा, वाद घालायला आवडणारा, ब्रह्माचा पुत्र आणि तपस्वी असलेल्या नारदांना त्या सुंदर अप्सरांनी प्रश्न विचारले.

अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामा वयं द्विज । नारायणश्च भर्त्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ।। ५४.

अप्सरा म्हणाल्या: 'भगवान, ब्रह्मपुत्र, आम्ही पतीची इच्छा बाळगणाऱ्या आहोत. नारायण आमचा पती कसा होईल हे आम्हाला सांग.'

नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र विहितः शुभः । स च मे न कृतो गर्वाद् युष्माभिर्यौवनस्मयात् ।। ५४.

नारद म्हणाले: 'प्रणाम करून विचारलेला प्रश्न नेहमीच शुभ असतो; पण तुम्ही अहंकार आणि तारुण्याच्या गर्वामुळे तो केला नाही.'

तथापि देवदेवस्य विष्णोर्यन्नामकीर्तितम् । भवतीभिस्तथा भर्त्ता भवत्विति हरिः कृतः । तन्नामोच्चारणादेव कृतं सर्वं न संशयः ।। ५४.

तरीसुद्धा, तुम्ही देवांचा देव विष्णूचे जे नाव उच्चारले आहे, त्यानेच तो तुमचा पती होईल. फक्त त्याचे नाव घेतल्याने सर्व काही साध्य होते, यात शंका नाही.

इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम् । वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ।। ५४.

आता मी तुम्हाला ते व्रत सांगतो, ज्यामुळे हरि स्वतः वर देतो आणि पतीपदही प्रदान करतो.

नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेच्छुभा । तस्यामुपोष्य विधिवन् निशायां हरिमर्च्चयेत् ।। ५४.

नारद म्हणाले: 'वसंत ऋतूमध्ये शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, विधीपूर्वक उपवास करून, रात्री हरिची पूजा करावी.'

पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम् । तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ।। ५४.

नानाविध चित्रांनी सजवलेला पलंग तयार करून, त्यावर लक्ष्मीसमवेत चांदीचा हरि ठेवावा.

तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः । नृत्यवादित्रगेयैश्च जागरं तत्र कारयेत् ।। ५४.

त्यावर फुलांनी मंडप बांधावा आणि तिथे नृत्य व वाद्यांच्या साथीनं जागरण करावं.

मनोभवायेति शिर अनङ्गायेति वै कटिम् । कामाय बाहुमूले तु सुशास्त्रायेति चोदरम् ।। ५४.

'मनोजासाठी' डोक्यावर, 'अनंगासाठी' कंबरेवर, 'कामासाठी' बाहींच्या मुळाशी आणि 'सुशास्त्रासाठी' पोटावर असे म्हणावे.

मन्मथायेति पादौ तु हरयेति च सर्वतः । पुष्पैः संपूज्य देवेशं मल्लिकाजातिभिस्तथा ।। ५४.

'मन्मथासाठी' पायांवर, 'हरिसाठी' सर्वत्र; आणि देवेशाची पूजा फुलांनी, विशेषतः मल्लिका जातीच्या फुलांनी करावी.

पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान् । चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप ।। ५४.

यानंतर, चार सुंदर ऊस घेऊन, त्या देवाच्या चारही दिशांना ठेवावेत आणि नमस्कार करावा, हे राजन.

एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै । वेदवेदाङ्गयुक्ताय संपूर्णाङ्गाय धीमते ।। ५४.

हे सर्व केल्यावर, सकाळी वेद आणि वेदांग जाणणाऱ्या, पूर्णांग आणि बुद्धिमान ब्राह्मणाला ते द्यावे.

ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत् । एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम् ।। ५४.

ब्राह्मणांची देखील पूजा करून हे व्रत पूर्ण करावे; असे केल्याने विष्णू नक्कीच तुमचा पती होईल.

अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः । अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति ।। ५४.

माझा प्रणाम न करता, केवळ गर्वाने तुम्ही प्रश्न विचारलात, सुंदर अप्सरांनो; या अवमान्याचा परिणाम तुम्हाला भोगावा लागेल.

एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः । तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः ।। ५४.

याच सरोवरात, तुम्ही उपहास केल्यामुळे, महर्षी अष्टावक्र तुम्हाला शाप देतील, सुंदर अप्सरांनो.

व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाऽभिमानतः । अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति । पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति ।। ५४.

या व्रतामुळे, त्या स्त्रियांना देवांचा अधिपती पती म्हणून मिळाला, पण गर्वामुळे गवळ्यांकडून त्यांचा अवमान आणि अपहरण होईल. पूर्वी ज्या देवाने कन्यांना चोरले होते, तोच त्यांच्या पती होईल.

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात् । ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस्तुष्टश्चासां स्वयं हरिः ।। ५४.

अगस्त्य म्हणाले: असे म्हणून नारद ऋषी ताबडतोब निघून गेले. त्या स्त्रियांनीही हे व्रत केले आणि स्वतः हरि त्यांच्यावर प्रसन्न झाला.

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन संप्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ।। ५५.

अगस्त्य म्हणाले: राजन, तू ऐक, व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे व्रत सांगतो, ज्यामुळे शुभतेने विष्णू प्राप्त होतो—यात काही शंका नाही.

मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमाह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ।। ५५.

मार्गशीर्ष महिन्यात, शुद्ध पक्षातील पहिल्या दिवशी हे व्रत सुरू करावे. दहाव्या तिथीपर्यंत रोज एक वेळच भोजन करावे.