वराहपुराणम्

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ।। ५.

तो नेहमी पहाटे स्नान करणारा, त्रिसंध्येचे पालन करणारा होता. पूर्वी, संयमन नावाचा एक पुरुष, एका दिवशी धर्मवनात जाऊन, पुण्यवंत आणि पवित्र भागीरथी नदीत स्नानासाठी गेला.

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ।। ५.

तेथे, एक मोठा हरिणांचा कळप बसला असताना, निष्ठुरक नावाचा, मृत्यूसारखा कठोर आणि धनुष्यबाण घेऊन आलेला शिकारी, त्यांना मारण्यासाठी बाण लावून पुढे आला.

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ।। ५.

तेव्हा संयमन ब्राह्मणाने त्याला शिकार करण्यात मग्न पाहून थांबवायचा प्रयत्न केला, 'मित्रा, हा जीवघेणा कृत्य करू नकोस.'

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ।। ५.

हे शब्द ऐकून, त्या शिकाऱ्याने हलक्या हसत उत्तर दिले, 'द्विजश्रेष्ठा, मी वेगळ्या जीवाला मारत नाही.'

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । कृता मृदा बलीवर्द्दास्तद्वदेतन्न संशयः ।। ५.

'भगवान स्वतः या सर्व जीवांशी खेळतो. बैल आणि माती सुद्धा त्यानेच निर्माण केली आहेत, असे म्हटले जाते आणि यात काहीच शंका नाही.'

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद् विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ।। ५.

'ब्रह्मण, हा विचार नेहमीच येतो—ही अज्ञानाची भावना मुक्ती इच्छिणाऱ्यांमध्ये असते. हे संपूर्ण जग श्वासाच्या प्रवासात गुंतलेले आहे. 'मी' हा शब्द इथे योग्य नाही.'

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद् वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ।। ५.

हे ऐकून, संयमन हा श्रेष्ठ ब्राह्मण आश्चर्याने त्या निष्ठुरक शिकाऱ्याशी बोलू लागला.

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कुत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ।। ५.

हे काय सांगताय, हे भद्र? तुमचं बोलणं सरळ आणि कारणासहित आहे. मग त्या ऋषीचं ऐकून, धर्माचं ज्ञान असलेल्या शिकाऱ्याने विचारलं — 'तुम्ही लोखंडाचं जाळं का घातलं आणि त्याखाली अग्नी का पेटवला?'

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ।। ५.

अग्नी पेटवून, त्याने ब्राह्मणाला सांगितलं — 'लाकडाचा साठा पेटवा.' मग त्या ब्राह्मणाने तोंडाने अग्नी पेटवला आणि थांबला.

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसंभवम् । पृथक्पृथक् सहस्त्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ।। ५.

अग्नी पुन्हा जोरात पेटल्यावर, त्या ब्राह्मणाने एकाच जागी असतानाही हजारो लोखंडी जाळी वेगवेगळी केली, प्रत्येक जाळं वेगळं होतं.

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रमेकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ।। ५.

मग शिकाऱ्याने त्या ब्राह्मणाला म्हटलं — 'महामुने, एक ज्वाळा घ्या, ज्याने मी बाकीचं सर्व इथे नष्ट करीन.'

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ।। ५.

असं म्हणून त्याने पटकन पाण्यानं भरलेला घडा त्या हवनाच्या अग्नीवर फेकला; आणि क्षणातच, आधीप्रमाणे अग्नी विझला.

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ।। ५.

मग शिकाऱ्याने त्या तपस्वी ब्राह्मणाला सांगितलं — 'भगवन्, तुम्ही हुताशनातून जी ज्वाळा घेतली, ती मला द्या, म्हणजे मी आणलेलं मांस शिजवू शकेन.'

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ।। ५.

असं ऐकून, ब्राह्मणाने त्या लोखंडी जाळ्याकडे पाहिलं, पण तिथे अग्नी नव्हता; तो मूळासकट नष्ट झाला होता.

ततो विलक्षभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णींभूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ।। ५.

मग व्रतपालन करणारा ब्राह्मण लाजून गप्प उभा राहिला, आणि शिकाऱ्याने पुढचं बोललं.

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ।। ५.

या अग्नीत, श्रेष्ठा, अनेक ज्वाळा पेटतात; पण मूळ नष्ट झालं की अग्नीही संपतो. ब्राह्मण, हे खरं आहे का ते सांगा.

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ।। ५.

आत्मा, जो स्वतःच्या स्वरूपात असतो, तो सर्व जीवांचं आश्रयस्थान आहे. ह्याच्यापासून हे जग पुन्हा निर्माण होतं आणि त्यातच हे जग टिकून असतं.

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ।। ५.

भिक्षा मागण्याच्या नियमाने, त्याच्यासाठी जे व्रत सांगितलं आहे, ते आत्म्याशी जोडून जो करतो, तो कधीही अधःपतित होत नाही.

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ।। ५.

शिकाऱ्याने ब्राह्मणाला असं सांगितल्यावर, राजन, आकाशातून त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव झाला.

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ।। ५.

त्याने दिव्य, इच्छेप्रमाणे जाणारी, मोठी आणि अनेक रत्नांनी सजलेली विमाने पाहिली.

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ।। ५.

त्यात, ब्राह्मणाने कठोर आणि लोभी असलेला सर्वांसोबत उभा असलेला पाहिला, आणि तिथेच त्याने अनेक रूपे धारण करणारा श्रेष्ठ पुरुष पाहिला.

अद्वैतवासनासिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ।। ५.

अद्वैतभावाने सिद्ध झालेला, योगाने अनेक शरीरांचा धनी असलेला तो पाहून, ब्राह्मण आनंदाने आपल्या आश्रमात परतला.

एवं ज्ञानवतः कर्म्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ।। ५.

असं, हे द्विजश्रेष्ठ रैभ्य, आपल्या जातीचे कर्तव्य करत असतानाही, ज्ञानी माणसाला नक्कीच मुक्ती मिळते, हे राजन.

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ।। ५.

अशा प्रकारे, रैभ्य आणि वसु यांनी आपला संदेह दूर केला, आणि बृहस्पतीच्या निवासस्थानातून निघून आपल्या आश्रमात गेले.

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ।। ५.

म्हणून, राजेंद्र, तूही प्रभू नारायणाला आपल्या देहात एकरूप आहे असं पाहून, त्याची भक्ती कर.

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ।। ५.

कपिलाच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, तो बलाढ्य राजा अश्वशिरा, आपल्या ज्येष्ठ पुत्र स्थूलशिरा याला बोलावतो, त्याला स्वतःच्या राज्यावर अभिषेक करतो आणि मग तो राजा वनात निघून जातो.

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन च ।। ५.

तेथे, सुंदर स्त्री, नैमिष नावाच्या ठिकाणी, त्याने आपल्या गुरु असलेल्या यज्ञस्वरूप देवतेची तपाने आणि स्तोत्रांनी भक्तीपूर्वक पूजा केली.

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनोः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ।। ५.

धरणी म्हणाली: हे महाभाग, त्या राजाने यज्ञस्वरूप नारायणाची स्तुती कशी केली, हे मला पुन्हा सांग.

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक- रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ।। ५.

श्रीवराह म्हणाले: मी त्या यज्ञात पूजल्या जाणाऱ्या, देवांचा स्वामी, भवराज, सूर्य, अग्नी, सोम, राजा आणि मरुतांचा स्वामी, अनेक रूप असलेल्या हरि यज्ञपुरुषाला वंदन करतो.