वराहपुराणम्

क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ।। ५३.

कधीतरी हा संबंध निर्माण होईल; तुझ्या वडिलांनाही तू पाहावं. असं केल्यावरही, काय करावं याचा विचार करत तो चिंतेत पडला.

तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वरमन्तिके ।। ५३.

तो विचार करत असताना, त्याच्या समोर पितृकडचं एक शस्त्र प्रकट झालं. त्या शस्त्रानं, रागाने त्यानं जवळचं सार काढलं.

तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ।। ५३.

ते सार काढताच, त्याला एक डोकं दिसलं, जे पकडायला कठीण होतं, नारळासारखं आणि चार तोंड असलेलं.

तच्चावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ।। ५३.

ते डोकं मुख्य तत्त्वानं दहापटीने वेढलेलं होतं. चार धार असलेल्या शस्त्रानं त्यानं ते तिळाच्या शेंगेसारखं कापलं.

प्रकामं तिलसंच्छिन्ने तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन् भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ।। ५३.

तिळासारखे भाग पूर्णपणे कापल्यावर, मुळाशी काहीच उरलं नाही. तरीही 'मीच आहे' असं म्हणणारा एक जीव प्रकट झाला, आणि त्यालाही त्यानं तसंच कापलं.

तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ।। ५३.

तो कापल्यावर, त्याच्या भागात अजून एक लहान जीव दिसला, जो जवळून 'मी पंचभूतांचा मूळ आहे' असं म्हणत होता.

तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ।। ५३.

त्यालाही कापल्यावर, त्यानं पंचमहाभूतांत रिकामी जागा पाहिली; जागा मिळाल्यावर, ते सगळे जवळून बोलू लागले.

तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिंच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ।। ५३.

त्यालाही विरक्त शस्त्रानं तिळाच्या शेंगेसारखं कापलं; ते कापल्यावर, त्यानं आणखी एक, दहाव्या भागाएवढं लहान असलेलं पाहिलं.

पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत् ।। ५३.

त्या पुरुषाला रूप कापणाऱ्या शस्त्रानं कापून, त्यानं दुसरा पाहिला; तसंच, तो लहान, पांढरा आणि सौम्य होता, त्यालाही त्यानं तसंच केलं.

एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकस्यान्तः पितरं नृपसत्तम ।। ५३.

असं केल्यावर, त्या प्रभूनं पुन्हा आपलं शरीर आकाशात पाहिलं—ते त्याचं स्वतःचंच होतं, आणि ते त्याच्या वडिलांसारखं होतं, राजन.

त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ।। ५३.

धुळीच्या कणाएवढ्या लहान रूपात, सर्व प्राण्यांत न दिसणारं, ते दोघंही सारखं पाहून, अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांचा सारा दुःख नाहीसं झालं.

एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनामा महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ।। ५३.

असा तो पुरुष, स्वर नावाचा, मोठ्या तपाचा आहे; त्याचं रूप 'प्रवृत्त' असं ओळखलं जातं, आणि त्याचं मोठं डोकं 'निवृत्त' असं म्हणतात.

एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तेस्त्वेष एव तु ।। ५३.

हीच गोष्ट सांगितल्यामुळे, राजन, उत्पत्ती झाली; पण संहाराच्या वेळी हेच उरतं.

एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ।। ५३.

हीच जगातली पहिली कथा आहे; जो कोणी हे खऱ्या अर्थानं जाणतो, तो कर्मात मग्न होतो.

भद्राश्व उवाच । विज्ञानोत्पत्तिकामस्य क आराध्यो भवेद् द्विज । कथं चाराध्यतेऽसौ हि एतदाख्याहि मे द्विज ।। ५४.

भद्राश्व म्हणाला: ज्ञानाची उत्पत्ती व्हावी असं ज्याला वाटतं, त्यानं कोणाची पूजा करावी? आणि ती कशी करावी? हे मला सांग, द्विज.

अगस्त्य उवाच । विष्णुरेव सदाराध्यः सर्वदेवैरपि प्रभुः । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि येनासौ वरदो भवेत् ।। ५४.

अगस्त्य म्हणाले: विष्णूच नेहमी सर्व देवांनीही पूज्य आहे; मी तुला तो वर देणारा कसा होतो हे सांगतो.

रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजांस्तथा । नारायणः परो देवस्तं प्रणम्य न सीदति ।। ५४.

सर्व देव, ऋषी आणि माणसांचं श्रेष्ठ रहस्य म्हणजे नारायण; जो त्याला वंदन करतो, तो कधीही अधः पडत नाही.

श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्र्तमप्सरसां तथा ।। ५४.

राजा, पूर्वी काळी महात्मा नारदांनी विष्णूला आणि अप्सरांना संतुष्ट करणारे एक व्रत सांगितल्याचे ऐकले जाते.

नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसं सरः । स्नानार्थं तत्र चजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ।। ५४.

पूर्वीच्या कल्पात नारद स्नानासाठी मानस सरोवरात गेले आणि तिथे त्यांनी सर्व अप्सरांचा समूह पाहिला.

तास्तं दृष्ट्वा विलासिन्यो जटामुकुटधारिणम् । अस्थिचर्मावशेषं तु छत्रदण्डकपालिनम् ।। ५४.

त्या खेळकर अप्सरांनी जटामुकुट घातलेला, हाडे आणि कातडी एवढेच शिल्लक असलेला, छत्र, दंड आणि कवटी हातात घेतलेला नारद पाहिला.

देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ।। ५४.

देव, दैत्य आणि माणसांना पाहावासा वाटणारा, वाद घालायला आवडणारा, ब्रह्माचा पुत्र आणि तपस्वी असलेल्या नारदांना त्या सुंदर अप्सरांनी प्रश्न विचारले.

अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामा वयं द्विज । नारायणश्च भर्त्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ।। ५४.

अप्सरा म्हणाल्या: 'भगवान, ब्रह्मपुत्र, आम्ही पतीची इच्छा बाळगणाऱ्या आहोत. नारायण आमचा पती कसा होईल हे आम्हाला सांग.'

नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र विहितः शुभः । स च मे न कृतो गर्वाद् युष्माभिर्यौवनस्मयात् ।। ५४.

नारद म्हणाले: 'प्रणाम करून विचारलेला प्रश्न नेहमीच शुभ असतो; पण तुम्ही अहंकार आणि तारुण्याच्या गर्वामुळे तो केला नाही.'

तथापि देवदेवस्य विष्णोर्यन्नामकीर्तितम् । भवतीभिस्तथा भर्त्ता भवत्विति हरिः कृतः । तन्नामोच्चारणादेव कृतं सर्वं न संशयः ।। ५४.

तरीसुद्धा, तुम्ही देवांचा देव विष्णूचे जे नाव उच्चारले आहे, त्यानेच तो तुमचा पती होईल. फक्त त्याचे नाव घेतल्याने सर्व काही साध्य होते, यात शंका नाही.

इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम् । वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ।। ५४.

आता मी तुम्हाला ते व्रत सांगतो, ज्यामुळे हरि स्वतः वर देतो आणि पतीपदही प्रदान करतो.

नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेच्छुभा । तस्यामुपोष्य विधिवन् निशायां हरिमर्च्चयेत् ।। ५४.

नारद म्हणाले: 'वसंत ऋतूमध्ये शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, विधीपूर्वक उपवास करून, रात्री हरिची पूजा करावी.'

पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम् । तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ।। ५४.

नानाविध चित्रांनी सजवलेला पलंग तयार करून, त्यावर लक्ष्मीसमवेत चांदीचा हरि ठेवावा.

तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः । नृत्यवादित्रगेयैश्च जागरं तत्र कारयेत् ।। ५४.

त्यावर फुलांनी मंडप बांधावा आणि तिथे नृत्य व वाद्यांच्या साथीनं जागरण करावं.

मनोभवायेति शिर अनङ्गायेति वै कटिम् । कामाय बाहुमूले तु सुशास्त्रायेति चोदरम् ।। ५४.

'मनोजासाठी' डोक्यावर, 'अनंगासाठी' कंबरेवर, 'कामासाठी' बाहींच्या मुळाशी आणि 'सुशास्त्रासाठी' पोटावर असे म्हणावे.