वराहपुराणम्

तस्यां संभूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ।। ५३.

जो कोणी तिच्या उत्पत्तीची इच्छा करतो, त्याने स्वतःच श्रेष्ठ उपाय शोधावा; गुराखीपासून चार पायांचे प्राणी, आणि त्यांच्यापासून चार तोंडे असलेला उत्पन्न झाला.

स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्त्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ।। ५३.

तोच या कथेला गुरु आहे आणि तिचा प्रवर्तकही आहे; त्याचा पुत्र स्वर नावाने ओळखला जातो आणि तो सातवा रूप मानला जातो.

तेन प्रोक्तं तु यत्किंचित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ।। ५३.

त्याने जे काही चारही साधनांसाठी सांगितले, हे राजा, ते ऋग्वेदाच्या अर्थावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांनी भक्तीने पूजून ते साध्य केले.

चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःश्रृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ।। ५३.

त्या चारांमध्ये पहिला, जो चार शिंगांवर स्थिर आहे, तो वृषभ आहे; दुसरा त्याने सांगितलेल्या मार्गाने चालतो, तिसराही तसाच; चौथा त्याच्या मार्गदर्शनाने पुत्राची भक्तीने पूजा करतो.

सप्तमूर्त्तेस्तु चरितं शुश्रुंवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ।। ५३.

सातव्या रूपाची कृत्ये सर्वप्रथम ऐकली गेली, हे राजा; दुसरा, जो सनातन आहे, तो ब्रह्मचर्याने राहतो.

ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्द्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ।। ५३.

मग, सेवक वगैरे लोकांची देखभाल, तिघांमध्ये वृषभावर स्वार होणे आणि वनवास असे सांगितले गेले, जेव्हा वृषभ आत्म्यात स्थिर असतो.

अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ।। ५३.

कोणी तरी म्हणतो, 'मी आहे', चार भागांत, एक भागात आणि दोन भागांत; त्या एकाच्या संतती भेद आणि विभागांमधून उत्पन्न झाली.

नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ।। ५३.

पूर्वी नित्य आणि अनित्य अशी रूपे पाहून, चार तोंडे असणाऱ्याने विचार केला, 'मी माझ्या जनकाला कसा पाहू शकेन, हे राजा?'

मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वरापत्येषु केषुचित् ।। ५३.

माझ्या पित्याचे, त्या महात्म्याचे जे गुण होते, ते आता स्वराच्या काही संततींमध्ये दिसत नाहीत.

पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वरापत्येषु नान्यथा ।। ५३.

पित्याचा मुलगा म्हणजे नातू, त्यालाच 'पितामह' असं नाव दिलं जातं. वंशजांच्या बाबतीत हीच प्रथा आहे, दुसऱ्या प्रकारे नाही.

क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ।। ५३.

कधीतरी हा संबंध निर्माण होईल; तुझ्या वडिलांनाही तू पाहावं. असं केल्यावरही, काय करावं याचा विचार करत तो चिंतेत पडला.

तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वरमन्तिके ।। ५३.

तो विचार करत असताना, त्याच्या समोर पितृकडचं एक शस्त्र प्रकट झालं. त्या शस्त्रानं, रागाने त्यानं जवळचं सार काढलं.

तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ।। ५३.

ते सार काढताच, त्याला एक डोकं दिसलं, जे पकडायला कठीण होतं, नारळासारखं आणि चार तोंड असलेलं.

तच्चावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ।। ५३.

ते डोकं मुख्य तत्त्वानं दहापटीने वेढलेलं होतं. चार धार असलेल्या शस्त्रानं त्यानं ते तिळाच्या शेंगेसारखं कापलं.

प्रकामं तिलसंच्छिन्ने तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन् भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ।। ५३.

तिळासारखे भाग पूर्णपणे कापल्यावर, मुळाशी काहीच उरलं नाही. तरीही 'मीच आहे' असं म्हणणारा एक जीव प्रकट झाला, आणि त्यालाही त्यानं तसंच कापलं.

तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ।। ५३.

तो कापल्यावर, त्याच्या भागात अजून एक लहान जीव दिसला, जो जवळून 'मी पंचभूतांचा मूळ आहे' असं म्हणत होता.

तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ।। ५३.

त्यालाही कापल्यावर, त्यानं पंचमहाभूतांत रिकामी जागा पाहिली; जागा मिळाल्यावर, ते सगळे जवळून बोलू लागले.

तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिंच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ।। ५३.

त्यालाही विरक्त शस्त्रानं तिळाच्या शेंगेसारखं कापलं; ते कापल्यावर, त्यानं आणखी एक, दहाव्या भागाएवढं लहान असलेलं पाहिलं.

पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत् ।। ५३.

त्या पुरुषाला रूप कापणाऱ्या शस्त्रानं कापून, त्यानं दुसरा पाहिला; तसंच, तो लहान, पांढरा आणि सौम्य होता, त्यालाही त्यानं तसंच केलं.

एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकस्यान्तः पितरं नृपसत्तम ।। ५३.

असं केल्यावर, त्या प्रभूनं पुन्हा आपलं शरीर आकाशात पाहिलं—ते त्याचं स्वतःचंच होतं, आणि ते त्याच्या वडिलांसारखं होतं, राजन.

त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ।। ५३.

धुळीच्या कणाएवढ्या लहान रूपात, सर्व प्राण्यांत न दिसणारं, ते दोघंही सारखं पाहून, अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांचा सारा दुःख नाहीसं झालं.

एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनामा महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ।। ५३.

असा तो पुरुष, स्वर नावाचा, मोठ्या तपाचा आहे; त्याचं रूप 'प्रवृत्त' असं ओळखलं जातं, आणि त्याचं मोठं डोकं 'निवृत्त' असं म्हणतात.

एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तेस्त्वेष एव तु ।। ५३.

हीच गोष्ट सांगितल्यामुळे, राजन, उत्पत्ती झाली; पण संहाराच्या वेळी हेच उरतं.

एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ।। ५३.

हीच जगातली पहिली कथा आहे; जो कोणी हे खऱ्या अर्थानं जाणतो, तो कर्मात मग्न होतो.

भद्राश्व उवाच । विज्ञानोत्पत्तिकामस्य क आराध्यो भवेद् द्विज । कथं चाराध्यतेऽसौ हि एतदाख्याहि मे द्विज ।। ५४.

भद्राश्व म्हणाला: ज्ञानाची उत्पत्ती व्हावी असं ज्याला वाटतं, त्यानं कोणाची पूजा करावी? आणि ती कशी करावी? हे मला सांग, द्विज.

अगस्त्य उवाच । विष्णुरेव सदाराध्यः सर्वदेवैरपि प्रभुः । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि येनासौ वरदो भवेत् ।। ५४.

अगस्त्य म्हणाले: विष्णूच नेहमी सर्व देवांनीही पूज्य आहे; मी तुला तो वर देणारा कसा होतो हे सांगतो.

रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजांस्तथा । नारायणः परो देवस्तं प्रणम्य न सीदति ।। ५४.

सर्व देव, ऋषी आणि माणसांचं श्रेष्ठ रहस्य म्हणजे नारायण; जो त्याला वंदन करतो, तो कधीही अधः पडत नाही.

श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्र्तमप्सरसां तथा ।। ५४.

राजा, पूर्वी काळी महात्मा नारदांनी विष्णूला आणि अप्सरांना संतुष्ट करणारे एक व्रत सांगितल्याचे ऐकले जाते.

नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसं सरः । स्नानार्थं तत्र चजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ।। ५४.

पूर्वीच्या कल्पात नारद स्नानासाठी मानस सरोवरात गेले आणि तिथे त्यांनी सर्व अप्सरांचा समूह पाहिला.