वराहपुराणम्

एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्त्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ।। ५२.

हे पूर्वी दरोडे होते, नंतर राजाने त्यांना वश केले; ते सर्व जण जणू निराकार झाले आणि त्यांनी एक सुंदर निवास तयार केला.

नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्त्रसंकीर्ण जलकृत्य समास्थितम् ।। ५२.

त्या नगरीला नऊ दरवाजे होते, एकच खांब होता, चार वाटा मिळत होत्या; ती नगरी हजारो नद्यांनी वेढलेली होती आणि सर्वत्र पाण्याची उत्तम सोय केली होती.

तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ।। ५२.

ती नऊ जण एकत्र येऊन त्या नगरीत गेले; तेव्हा क्षणातच एक मनुष्य, जो राजा आणि गुराखी होता, प्रकट झाला.

ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महानृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ।। ५२.

मग तो मोठा राजा आणि गुराखी त्या नगरीत राहू लागला; तेथे वेदांचे पाठ करणाऱ्यांचे शब्द सांगून त्याने वेद आठवले.

आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमान् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ।। ५२.

स्वतःच्या स्वरूपाशी संबंधित, नित्य असे जे व्रत, नियम आणि यज्ञ सांगितले आहेत, ते सर्व राजा त्या नगरीत करत होता.

स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ।। ५२.

कधीतरी तो राजा कर्मकांडाचे महत्त्व सांगताना थकला; सर्वज्ञ असल्याने त्याने योगनिद्रेत प्रवेश केला आणि एक पुत्र उत्पन्न केला.

चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ।। ५२.

चार तोंडे, चार हात, चार वेद आणि चार वाटा असलेला तो पुत्र त्या राजापासून उत्पन्न झाला; त्याच्या अधीन गायीपासून सर्व प्राणी राहू लागले.

तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ।। ५२.

त्या समुद्रात, त्या वनात, गवतासारख्या वस्तूंमध्ये, तसेच हत्ती वगैरे प्राण्यांमध्ये तो राजा स्वतःच होता; कर्मकांडाची परवानगी देऊन तो सर्वत्र सारखा झाला.

भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतेन ह ।। ५३.

भद्राश्व म्हणाला: ब्रह्मन्, माझ्या प्रश्नावर तू ही कथा सांगितलीस; ती महिमा कुणाचा होती आणि ती कोणी, कशामुळे साधली?

अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ।। ५३.

अगस्त्य म्हणाला: ही अद्भुत कथा सर्वांसाठी आहे; ती तुझ्या देहात, माझ्या देहात आणि सर्व प्राण्यांमध्ये सारखीच आहे.

तस्यां संभूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ।। ५३.

जो कोणी तिच्या उत्पत्तीची इच्छा करतो, त्याने स्वतःच श्रेष्ठ उपाय शोधावा; गुराखीपासून चार पायांचे प्राणी, आणि त्यांच्यापासून चार तोंडे असलेला उत्पन्न झाला.

स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्त्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ।। ५३.

तोच या कथेला गुरु आहे आणि तिचा प्रवर्तकही आहे; त्याचा पुत्र स्वर नावाने ओळखला जातो आणि तो सातवा रूप मानला जातो.

तेन प्रोक्तं तु यत्किंचित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ।। ५३.

त्याने जे काही चारही साधनांसाठी सांगितले, हे राजा, ते ऋग्वेदाच्या अर्थावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांनी भक्तीने पूजून ते साध्य केले.

चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःश्रृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ।। ५३.

त्या चारांमध्ये पहिला, जो चार शिंगांवर स्थिर आहे, तो वृषभ आहे; दुसरा त्याने सांगितलेल्या मार्गाने चालतो, तिसराही तसाच; चौथा त्याच्या मार्गदर्शनाने पुत्राची भक्तीने पूजा करतो.

सप्तमूर्त्तेस्तु चरितं शुश्रुंवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ।। ५३.

सातव्या रूपाची कृत्ये सर्वप्रथम ऐकली गेली, हे राजा; दुसरा, जो सनातन आहे, तो ब्रह्मचर्याने राहतो.

ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्द्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ।। ५३.

मग, सेवक वगैरे लोकांची देखभाल, तिघांमध्ये वृषभावर स्वार होणे आणि वनवास असे सांगितले गेले, जेव्हा वृषभ आत्म्यात स्थिर असतो.

अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ।। ५३.

कोणी तरी म्हणतो, 'मी आहे', चार भागांत, एक भागात आणि दोन भागांत; त्या एकाच्या संतती भेद आणि विभागांमधून उत्पन्न झाली.

नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ।। ५३.

पूर्वी नित्य आणि अनित्य अशी रूपे पाहून, चार तोंडे असणाऱ्याने विचार केला, 'मी माझ्या जनकाला कसा पाहू शकेन, हे राजा?'

मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वरापत्येषु केषुचित् ।। ५३.

माझ्या पित्याचे, त्या महात्म्याचे जे गुण होते, ते आता स्वराच्या काही संततींमध्ये दिसत नाहीत.

पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वरापत्येषु नान्यथा ।। ५३.

पित्याचा मुलगा म्हणजे नातू, त्यालाच 'पितामह' असं नाव दिलं जातं. वंशजांच्या बाबतीत हीच प्रथा आहे, दुसऱ्या प्रकारे नाही.

क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ।। ५३.

कधीतरी हा संबंध निर्माण होईल; तुझ्या वडिलांनाही तू पाहावं. असं केल्यावरही, काय करावं याचा विचार करत तो चिंतेत पडला.

तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वरमन्तिके ।। ५३.

तो विचार करत असताना, त्याच्या समोर पितृकडचं एक शस्त्र प्रकट झालं. त्या शस्त्रानं, रागाने त्यानं जवळचं सार काढलं.

तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ।। ५३.

ते सार काढताच, त्याला एक डोकं दिसलं, जे पकडायला कठीण होतं, नारळासारखं आणि चार तोंड असलेलं.

तच्चावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ।। ५३.

ते डोकं मुख्य तत्त्वानं दहापटीने वेढलेलं होतं. चार धार असलेल्या शस्त्रानं त्यानं ते तिळाच्या शेंगेसारखं कापलं.

प्रकामं तिलसंच्छिन्ने तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन् भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ।। ५३.

तिळासारखे भाग पूर्णपणे कापल्यावर, मुळाशी काहीच उरलं नाही. तरीही 'मीच आहे' असं म्हणणारा एक जीव प्रकट झाला, आणि त्यालाही त्यानं तसंच कापलं.

तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ।। ५३.

तो कापल्यावर, त्याच्या भागात अजून एक लहान जीव दिसला, जो जवळून 'मी पंचभूतांचा मूळ आहे' असं म्हणत होता.

तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ।। ५३.

त्यालाही कापल्यावर, त्यानं पंचमहाभूतांत रिकामी जागा पाहिली; जागा मिळाल्यावर, ते सगळे जवळून बोलू लागले.

तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिंच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ।। ५३.

त्यालाही विरक्त शस्त्रानं तिळाच्या शेंगेसारखं कापलं; ते कापल्यावर, त्यानं आणखी एक, दहाव्या भागाएवढं लहान असलेलं पाहिलं.

पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत् ।। ५३.

त्या पुरुषाला रूप कापणाऱ्या शस्त्रानं कापून, त्यानं दुसरा पाहिला; तसंच, तो लहान, पांढरा आणि सौम्य होता, त्यालाही त्यानं तसंच केलं.