वराहपुराणम्

एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ।। ५१.

त्यांच्यातील एकच जण बराच काळ वेढून आणि चिकटून राहिली; अशा प्रकारे त्या गवळ्याने हे सहजपणे केलं, हे राजन.

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद् राजसत्तमम् ।। ५१.

राजाच्या युद्धातील वेग आणि रूप पाहून, तीन रंगांचा एक पुरुष त्या श्रेष्ठ राजाशी बोलला.

त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ।। ५१.

"मी तुझा पुत्र आहे, हे महराजा. मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? आम्ही नातेसंबंधाची इच्छा धरून तुझा निर्धार केला आहे."

यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ।। ५१.

"हे प्रभु, जरी आम्ही सर्वजण पराभूत झालो असलो, तरीही आम्ही या शरीरातच मिसळून राहतो, हे राजन."

मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु संभवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ।। ५१.

"तुझ्या पुत्रांमध्ये एकच उरला आहे; सर्वजण गेले की अस्तित्व राहते." असं ऐकून, राजा त्या पुरुषाला पुन्हा बोलला.

पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ।। ५१.

"तू माझा पुत्र हो, आणि इतरांचाही. तुमच्यासारख्या पुरुषांच्या सुखांनी किंवा स्वभावांनी मी कधीच लागण होत नाही."

एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरोत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ।। ५१.

असं बोलून राजाने त्याला आपला पुत्र केलं; त्यांच्या कडून मुक्त होऊन, तो त्यांच्या मध्ये विश्रांती घेत राहिला.

अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ।। ५२.

अगस्त्य म्हणाले: तो तीन रंगांचा, राजाने मुक्त केलेला आणि स्वतंत्र झालेला, त्याने 'अहं' नावाचा पुत्र निर्माण केला, तोही तीन रंगांचा होता.

तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ।। ५२.

त्यालाही एक कन्या झाली, ती समजुतीचे स्वरूप होती; तिने 'मनोह्व' नावाचा, ज्ञान देणारा पुत्र जन्माला घातला.

तस्यापि सर्वरूपाः स्युस्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ।। ५२.

त्यालाही सर्व प्रकारचे, पाच भोग घेणारे पुत्र झाले; आणि त्यांच्या संख्येनुसार त्यांच्या पुत्रांना 'अक्ष' असं नाव पडलं.

एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्त्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ।। ५२.

हे पूर्वी दरोडे होते, नंतर राजाने त्यांना वश केले; ते सर्व जण जणू निराकार झाले आणि त्यांनी एक सुंदर निवास तयार केला.

नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्त्रसंकीर्ण जलकृत्य समास्थितम् ।। ५२.

त्या नगरीला नऊ दरवाजे होते, एकच खांब होता, चार वाटा मिळत होत्या; ती नगरी हजारो नद्यांनी वेढलेली होती आणि सर्वत्र पाण्याची उत्तम सोय केली होती.

तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ।। ५२.

ती नऊ जण एकत्र येऊन त्या नगरीत गेले; तेव्हा क्षणातच एक मनुष्य, जो राजा आणि गुराखी होता, प्रकट झाला.

ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महानृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ।। ५२.

मग तो मोठा राजा आणि गुराखी त्या नगरीत राहू लागला; तेथे वेदांचे पाठ करणाऱ्यांचे शब्द सांगून त्याने वेद आठवले.

आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमान् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ।। ५२.

स्वतःच्या स्वरूपाशी संबंधित, नित्य असे जे व्रत, नियम आणि यज्ञ सांगितले आहेत, ते सर्व राजा त्या नगरीत करत होता.

स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ।। ५२.

कधीतरी तो राजा कर्मकांडाचे महत्त्व सांगताना थकला; सर्वज्ञ असल्याने त्याने योगनिद्रेत प्रवेश केला आणि एक पुत्र उत्पन्न केला.

चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ।। ५२.

चार तोंडे, चार हात, चार वेद आणि चार वाटा असलेला तो पुत्र त्या राजापासून उत्पन्न झाला; त्याच्या अधीन गायीपासून सर्व प्राणी राहू लागले.

तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ।। ५२.

त्या समुद्रात, त्या वनात, गवतासारख्या वस्तूंमध्ये, तसेच हत्ती वगैरे प्राण्यांमध्ये तो राजा स्वतःच होता; कर्मकांडाची परवानगी देऊन तो सर्वत्र सारखा झाला.

भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतेन ह ।। ५३.

भद्राश्व म्हणाला: ब्रह्मन्, माझ्या प्रश्नावर तू ही कथा सांगितलीस; ती महिमा कुणाचा होती आणि ती कोणी, कशामुळे साधली?

अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ।। ५३.

अगस्त्य म्हणाला: ही अद्भुत कथा सर्वांसाठी आहे; ती तुझ्या देहात, माझ्या देहात आणि सर्व प्राण्यांमध्ये सारखीच आहे.

तस्यां संभूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ।। ५३.

जो कोणी तिच्या उत्पत्तीची इच्छा करतो, त्याने स्वतःच श्रेष्ठ उपाय शोधावा; गुराखीपासून चार पायांचे प्राणी, आणि त्यांच्यापासून चार तोंडे असलेला उत्पन्न झाला.

स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्त्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ।। ५३.

तोच या कथेला गुरु आहे आणि तिचा प्रवर्तकही आहे; त्याचा पुत्र स्वर नावाने ओळखला जातो आणि तो सातवा रूप मानला जातो.

तेन प्रोक्तं तु यत्किंचित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ।। ५३.

त्याने जे काही चारही साधनांसाठी सांगितले, हे राजा, ते ऋग्वेदाच्या अर्थावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांनी भक्तीने पूजून ते साध्य केले.

चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःश्रृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ।। ५३.

त्या चारांमध्ये पहिला, जो चार शिंगांवर स्थिर आहे, तो वृषभ आहे; दुसरा त्याने सांगितलेल्या मार्गाने चालतो, तिसराही तसाच; चौथा त्याच्या मार्गदर्शनाने पुत्राची भक्तीने पूजा करतो.

सप्तमूर्त्तेस्तु चरितं शुश्रुंवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ।। ५३.

सातव्या रूपाची कृत्ये सर्वप्रथम ऐकली गेली, हे राजा; दुसरा, जो सनातन आहे, तो ब्रह्मचर्याने राहतो.

ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्द्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ।। ५३.

मग, सेवक वगैरे लोकांची देखभाल, तिघांमध्ये वृषभावर स्वार होणे आणि वनवास असे सांगितले गेले, जेव्हा वृषभ आत्म्यात स्थिर असतो.

अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ।। ५३.

कोणी तरी म्हणतो, 'मी आहे', चार भागांत, एक भागात आणि दोन भागांत; त्या एकाच्या संतती भेद आणि विभागांमधून उत्पन्न झाली.

नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ।। ५३.

पूर्वी नित्य आणि अनित्य अशी रूपे पाहून, चार तोंडे असणाऱ्याने विचार केला, 'मी माझ्या जनकाला कसा पाहू शकेन, हे राजा?'

मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वरापत्येषु केषुचित् ।। ५३.

माझ्या पित्याचे, त्या महात्म्याचे जे गुण होते, ते आता स्वराच्या काही संततींमध्ये दिसत नाहीत.