वराहपुराणम्

धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्त्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपसस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ।। ५१.

धरणी म्हणाली: प्रभो, या सनातन व्रताचं आणि तपाचं मी हजारो कल्पांपासून पालन केलं, पण ते मी विसरले होते.

इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विशोका परमेश्वर ।। ५१.

आता तुझ्या कृपेने मला माझ्या पूर्वजन्मांची आठवण झाली आहे; मी जणू जतीस्मर झाले आहे आणि, परमेश्वरा, आता मी दुःखमुक्त आहे.

यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ।। ५१.

परमदेवा, तुझ्या मनात अजून काही जाणून घेण्याची इच्छा असेल, तर मला सांग, भद्राश्वाच्या निवासस्थानी अगस्ती पुन्हा परत आल्यावर त्याने आणि त्या राजाने काय केलं?

श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतमृषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन्मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ।। ५१.

श्रीवराह म्हणाले: ऋषी परत आल्याचं पाहून, पांढऱ्या ध्वजाचा भद्राश्व त्यांना उत्तम आसनावर बसलेलं पाहून, विशेष पूजा केली आणि मग सर्व जगाचा आधार असलेल्या त्यांना मोक्षधर्माविषयी प्रश्न विचारला.

भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्त्तामूर्त्तोपपत्तिषु ।। ५१.

भद्राश्व म्हणाला: भगवन्, कोणत्या कर्माने जन्ममरणाचा फेर संपतो? आणि काय केल्याने, देहात किंवा देहरहित अवस्थेत, दुःख वाटत नाही?

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ।। ५१.

अगस्ती म्हणाले: राजन, तू मन एकाग्र करून ऐक, ही दिव्य कथा दूर आणि जवळ अशा दोन्ही ठिकाणी घडते, आणि दृश्य-अदृश्य भेदातून निर्माण झाली आहे.

नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ।। ५१.

तेव्हा तिथे ना दिवस होता, ना रात्र, ना दिशा, ना उपदिशा, ना आकाश, ना देव, ना दिवस, ना सूर्य; त्या काळात पशुपाल नावाचा राजा अनेक पशू राखत होता.

तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ।। ५१.

एकदा तो राजा पशू राखताना, पूर्वेकडील समुद्र पाहायची इच्छा झाली म्हणून तो तिकडे झपाट्याने गेला; त्या अथांग समुद्राच्या काठी, जिथे साप राहतात, असं एक जंगल होतं.

अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोद्र्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ।। ५१.

तिथे आठ इच्छापूर्ती करणारी झाडं होती आणि एक नदी वाहत होती; वर पक्षी उडत होते, आणि आणखीही काही होते; तिथे पाच प्रमुख पुरुष होते, आणि ते तेजस्वी एक स्त्री उचलून नेत होते.

साऽपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्त्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण- स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ।। ५१.

ती स्त्री आपल्या छातीवर हजार सूर्यांसारखा विशाल तेजस्वी आकार धरून होती; तिच्या खाली तीन प्रकारचे बदल आणि तीन रंग होते—तो राजा तिथे फिरताना दिसतो.

तूष्णींभूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु- र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ।। ५१.

ते सर्व जण गप्प झाले, जणू काही मृतवत झाले; आणि तो राजा त्या जंगलात शिरला; तो आत गेल्यावर, ते सगळेही आत गेले आणि भीतीमुळे क्षणात एकरूप झाले.

तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः संभवेयुः ।। ५१.

त्या बेजबाबदार सापांनी आणि दरोडेखोरांनी वेढलेला राजा विचार करू लागला: 'हे सर्व कसं घडणार? आणि हे जीव एकमेकांत कसे गुंतले गेले?'

एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ।। ५१.

राजा असं विचार करत असताना, तिथे एक परम पुरुष प्रकट झाला, ज्याच्या अंगावर पांढरा, लाल आणि काळा—असे तीन रंग होते.

स संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ।। ५१.

त्याने मला एक खूण केली आणि विचारलं, "तू आता कुठे जाणार?" असं तो बोलत असताना, एक मोठं नाव प्रकट झालं.

तेनापि राजा संवीतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ।। ५१.

त्याच्यामुळे राजा वेढला गेला आणि त्याने सांगितलं, "जागे हो." असं म्हटल्यावर त्या स्त्रीने राजाला थांबवलं.

मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ।। ५१.

मोहाने वेढलेल्या त्या राजाला दुसऱ्या एका पुरुषाने सांगितलं, "घाबरू नकोस." मग एक शूर पुरुष राजाभोवती उभा राहिला — तो सर्वांच्या प्रभूचा प्रभू होता.

ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ।। ५१.

मग आणखी पाच पुरुष त्या श्रेष्ठ राजाजवळ आले; त्यांनी त्याला वेढून उभं राहिलं आणि अशा रीतीने राजा रोखला गेला.

रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीनाऽन्योऽन्यं ततो भयात् ।। ५१.

राजा अडवला गेल्यावर ते सर्व दरोडे एकत्र झाले; त्यांनी शस्त्र उचलली आणि भीतीमुळे एकमेकांपासून लपले.

तैर्लीनैर्नृपर्तेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ।। ५१.

त्या पुरुषांनी लपल्यावर राजाचा महाल अत्यंत सुंदर दिसू लागला; आणि तिथे आणखी कोटीभर वाईट लोक होते, हे राजन.

गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकोनगुणानि च ।। ५१.

त्या घरात माती, पाणी, अग्नी आणि सुखद गार वारा होता; जागा स्वच्छ होत्या आणि पाच गुण प्रत्येकात एकच विशेषता होती.

एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ।। ५१.

त्यांच्यातील एकच जण बराच काळ वेढून आणि चिकटून राहिली; अशा प्रकारे त्या गवळ्याने हे सहजपणे केलं, हे राजन.

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद् राजसत्तमम् ।। ५१.

राजाच्या युद्धातील वेग आणि रूप पाहून, तीन रंगांचा एक पुरुष त्या श्रेष्ठ राजाशी बोलला.

त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ।। ५१.

"मी तुझा पुत्र आहे, हे महराजा. मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? आम्ही नातेसंबंधाची इच्छा धरून तुझा निर्धार केला आहे."

यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ।। ५१.

"हे प्रभु, जरी आम्ही सर्वजण पराभूत झालो असलो, तरीही आम्ही या शरीरातच मिसळून राहतो, हे राजन."

मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु संभवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ।। ५१.

"तुझ्या पुत्रांमध्ये एकच उरला आहे; सर्वजण गेले की अस्तित्व राहते." असं ऐकून, राजा त्या पुरुषाला पुन्हा बोलला.

पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ।। ५१.

"तू माझा पुत्र हो, आणि इतरांचाही. तुमच्यासारख्या पुरुषांच्या सुखांनी किंवा स्वभावांनी मी कधीच लागण होत नाही."

एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरोत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ।। ५१.

असं बोलून राजाने त्याला आपला पुत्र केलं; त्यांच्या कडून मुक्त होऊन, तो त्यांच्या मध्ये विश्रांती घेत राहिला.

अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ।। ५२.

अगस्त्य म्हणाले: तो तीन रंगांचा, राजाने मुक्त केलेला आणि स्वतंत्र झालेला, त्याने 'अहं' नावाचा पुत्र निर्माण केला, तोही तीन रंगांचा होता.

तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ।। ५२.

त्यालाही एक कन्या झाली, ती समजुतीचे स्वरूप होती; तिने 'मनोह्व' नावाचा, ज्ञान देणारा पुत्र जन्माला घातला.