वराहपुराणम्

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

पूर्वी प्रजापतीने हे धरिणी व्रत करून प्रजापतीपद, मोक्ष आणि शाश्वत ब्रह्म प्राप्त केलं.

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मान्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, यवनाश्व या राजर्षीनेही या विधीने पूर्वी आपल्या पुत्र म्हणून मांधाता आणि शाश्वत परब्रह्म प्राप्त केलं.

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

हैहयांचा राजा कृतवीर्य यानेही या विधीने आपला पुत्र कार्तवीर्य आणि शाश्वत परब्रह्म मिळवलं.

शकुन्तलाऽप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, शाकुंतलानेही कठोर तप करून, शाकुंतल नावाचा, दुष्यंताचा पुत्र, असा चक्रवर्ती पुत्र मिळवला.

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्त्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ।। ५०.

अशाच प्रकारे, वेदात सांगितलेले प्राचीन राजे आणि चक्रवर्ती राजांनी या विधीने सर्वोच्च चक्रवर्तीपद प्राप्त केलं.

धरण्या अपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ।। ५०.

धरणी पूर्वी पाताळात बुडाली होती, म्हणून हे व्रत केलं गेलं; त्यामुळे याला 'धरणीव्रत' असं श्रेष्ठ नाव पडलं आहे.

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोडरूपिणा । उद्धृताऽद्यापि तुष्टेन स्थापिता नौरिवाम्भसि ।। ५०.

हे व्रत पूर्ण झाल्यावर, हरिने वराहाच्या रूपात प्रसन्न होऊन, पृथ्वीला वर काढलं आणि तिला पाण्यावर तरंगणाऱ्या नौकेसारखी स्थिर केलं.

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं श्रृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ।। ५०.

हे धरणीव्रत मी तुला सांगितलं, हे मुनिवर. जो कोणी भक्तीने ऐकेल किंवा उत्तम पुरुष जो हे व्रत करेल, तो सर्व पापांपासून मुक्त होईल आणि विष्णूच्या सायुज्यात पोहोचेल.

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ।। ५१.

श्रीवराह म्हणाले: दुर्वासांच्या मुखातून हे श्रेष्ठ धरणीव्रत ऐकून, सत्यतपस लगेच हिमालयाच्या उत्तम बाजूला गेला.

पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत् तस्य चरितं संभविष्यति ।। ५१.

जिथे पुष्पभद्रा नदी वाहते, तिथे रंगीबेरंगी दगड आहेत, आणि जिथे शुभ वडाचं झाड आहे, तिथेच त्याचा आश्रम उजळून निघाला; आणि तिथेच त्याचं एक मोठं कार्य घडणार आहे.

धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्त्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपसस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ।। ५१.

धरणी म्हणाली: प्रभो, या सनातन व्रताचं आणि तपाचं मी हजारो कल्पांपासून पालन केलं, पण ते मी विसरले होते.

इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विशोका परमेश्वर ।। ५१.

आता तुझ्या कृपेने मला माझ्या पूर्वजन्मांची आठवण झाली आहे; मी जणू जतीस्मर झाले आहे आणि, परमेश्वरा, आता मी दुःखमुक्त आहे.

यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ।। ५१.

परमदेवा, तुझ्या मनात अजून काही जाणून घेण्याची इच्छा असेल, तर मला सांग, भद्राश्वाच्या निवासस्थानी अगस्ती पुन्हा परत आल्यावर त्याने आणि त्या राजाने काय केलं?

श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतमृषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन्मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ।। ५१.

श्रीवराह म्हणाले: ऋषी परत आल्याचं पाहून, पांढऱ्या ध्वजाचा भद्राश्व त्यांना उत्तम आसनावर बसलेलं पाहून, विशेष पूजा केली आणि मग सर्व जगाचा आधार असलेल्या त्यांना मोक्षधर्माविषयी प्रश्न विचारला.

भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्त्तामूर्त्तोपपत्तिषु ।। ५१.

भद्राश्व म्हणाला: भगवन्, कोणत्या कर्माने जन्ममरणाचा फेर संपतो? आणि काय केल्याने, देहात किंवा देहरहित अवस्थेत, दुःख वाटत नाही?

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ।। ५१.

अगस्ती म्हणाले: राजन, तू मन एकाग्र करून ऐक, ही दिव्य कथा दूर आणि जवळ अशा दोन्ही ठिकाणी घडते, आणि दृश्य-अदृश्य भेदातून निर्माण झाली आहे.

नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ।। ५१.

तेव्हा तिथे ना दिवस होता, ना रात्र, ना दिशा, ना उपदिशा, ना आकाश, ना देव, ना दिवस, ना सूर्य; त्या काळात पशुपाल नावाचा राजा अनेक पशू राखत होता.

तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ।। ५१.

एकदा तो राजा पशू राखताना, पूर्वेकडील समुद्र पाहायची इच्छा झाली म्हणून तो तिकडे झपाट्याने गेला; त्या अथांग समुद्राच्या काठी, जिथे साप राहतात, असं एक जंगल होतं.

अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोद्र्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ।। ५१.

तिथे आठ इच्छापूर्ती करणारी झाडं होती आणि एक नदी वाहत होती; वर पक्षी उडत होते, आणि आणखीही काही होते; तिथे पाच प्रमुख पुरुष होते, आणि ते तेजस्वी एक स्त्री उचलून नेत होते.

साऽपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्त्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण- स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ।। ५१.

ती स्त्री आपल्या छातीवर हजार सूर्यांसारखा विशाल तेजस्वी आकार धरून होती; तिच्या खाली तीन प्रकारचे बदल आणि तीन रंग होते—तो राजा तिथे फिरताना दिसतो.

तूष्णींभूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु- र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ।। ५१.

ते सर्व जण गप्प झाले, जणू काही मृतवत झाले; आणि तो राजा त्या जंगलात शिरला; तो आत गेल्यावर, ते सगळेही आत गेले आणि भीतीमुळे क्षणात एकरूप झाले.

तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः संभवेयुः ।। ५१.

त्या बेजबाबदार सापांनी आणि दरोडेखोरांनी वेढलेला राजा विचार करू लागला: 'हे सर्व कसं घडणार? आणि हे जीव एकमेकांत कसे गुंतले गेले?'

एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ।। ५१.

राजा असं विचार करत असताना, तिथे एक परम पुरुष प्रकट झाला, ज्याच्या अंगावर पांढरा, लाल आणि काळा—असे तीन रंग होते.

स संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ।। ५१.

त्याने मला एक खूण केली आणि विचारलं, "तू आता कुठे जाणार?" असं तो बोलत असताना, एक मोठं नाव प्रकट झालं.

तेनापि राजा संवीतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ।। ५१.

त्याच्यामुळे राजा वेढला गेला आणि त्याने सांगितलं, "जागे हो." असं म्हटल्यावर त्या स्त्रीने राजाला थांबवलं.

मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ।। ५१.

मोहाने वेढलेल्या त्या राजाला दुसऱ्या एका पुरुषाने सांगितलं, "घाबरू नकोस." मग एक शूर पुरुष राजाभोवती उभा राहिला — तो सर्वांच्या प्रभूचा प्रभू होता.

ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ।। ५१.

मग आणखी पाच पुरुष त्या श्रेष्ठ राजाजवळ आले; त्यांनी त्याला वेढून उभं राहिलं आणि अशा रीतीने राजा रोखला गेला.

रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीनाऽन्योऽन्यं ततो भयात् ।। ५१.

राजा अडवला गेल्यावर ते सर्व दरोडे एकत्र झाले; त्यांनी शस्त्र उचलली आणि भीतीमुळे एकमेकांपासून लपले.

तैर्लीनैर्नृपर्तेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ।। ५१.

त्या पुरुषांनी लपल्यावर राजाचा महाल अत्यंत सुंदर दिसू लागला; आणि तिथे आणखी कोटीभर वाईट लोक होते, हे राजन.