वराहपुराणम्

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानेन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ।। ५०.

हे चार कलश म्हणजे चार सागर आहेत, हे राजन. त्यांच्या मध्ये, ठरलेल्या पद्धतीने, पिवळ्या वस्त्रातील, योगनिद्रेत असलेल्या, योगीश्वरी हरिची सोन्याची मूर्ती ठेवावी.

तमप्येवं तु संपूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ।। ५०.

त्या हरिची अशी पूजा करून, तिथे जागरण करावं आणि वैष्णव यज्ञ करून, योगीश्वरी हरिची भक्तीभावाने पूजा करावी.

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मर्णाय च दापयेत् ।। ५०.

अनेक राजांनी केलेल्या सोळा आरांच्या या विधीचे सकाळी पूर्णत्व करून, तो विधी ब्राह्मणाला द्यावा.

चत्वारः सागरा देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु संपूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ।। ५०.

चार सागर चार वेगवेगळ्या व्यक्तींना द्यावेत आणि योगीश्वरी हरिची पूर्ण मूर्ती भक्तीभावाने आणि शुद्धतेने द्यावी.

वेदाढ्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्त्रगुणितं भवेत् ।। ५०.

जर वेदपारंगताला समान प्रमाणात दिलं तर त्याचं पुण्य दुप्पट होतं; आणि पञ्चरात्राचे आचार्य असतील तर ते सहस्त्रपटीने वाढतं.

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ।। ५०.

जो हा सर्व गुप्त विधी मंत्रांसह दुसऱ्याला शिकवतो, त्याच्या दानाचं पुण्य कोट्यवधी पट वाढतं.

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ।। ५०.

गुरु समोर असताना, जो अज्ञानी दुसऱ्याला शरण जातो आणि त्याची पूजा करतो, त्याला वाईट स्थिती मिळते आणि त्याचं दान निष्फळ होतं. म्हणून, प्रथम गुरुंना पूर्ण भक्तीने द्यावं आणि नंतर इतरांना.

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ।। ५०.

गुरु हा विद्वान असो वा अज्ञान, तोच जनार्दन आहे; तो योग्य मार्गावर असो वा नसो, गुरुच अंतिम ध्येय आहे.

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ।। ५०.

जो गुरु स्वीकारून नंतर मोहामुळे त्याच्याकडून दूर जातो, तो अधम मनुष्य कोट्यवधी जन्म नरकात यातना भोगतो.

एवं दत्त्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ।। ५०.

अशा प्रकारे विधीने दान करून, द्वादशीला विष्णूची पूजा करावी आणि शक्य तितक्या ब्राह्मणांना यथाशक्ती भोजन व दक्षिणा द्यावी.

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

पूर्वी प्रजापतीने हे धरिणी व्रत करून प्रजापतीपद, मोक्ष आणि शाश्वत ब्रह्म प्राप्त केलं.

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मान्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, यवनाश्व या राजर्षीनेही या विधीने पूर्वी आपल्या पुत्र म्हणून मांधाता आणि शाश्वत परब्रह्म प्राप्त केलं.

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

हैहयांचा राजा कृतवीर्य यानेही या विधीने आपला पुत्र कार्तवीर्य आणि शाश्वत परब्रह्म मिळवलं.

शकुन्तलाऽप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, शाकुंतलानेही कठोर तप करून, शाकुंतल नावाचा, दुष्यंताचा पुत्र, असा चक्रवर्ती पुत्र मिळवला.

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्त्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ।। ५०.

अशाच प्रकारे, वेदात सांगितलेले प्राचीन राजे आणि चक्रवर्ती राजांनी या विधीने सर्वोच्च चक्रवर्तीपद प्राप्त केलं.

धरण्या अपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ।। ५०.

धरणी पूर्वी पाताळात बुडाली होती, म्हणून हे व्रत केलं गेलं; त्यामुळे याला 'धरणीव्रत' असं श्रेष्ठ नाव पडलं आहे.

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोडरूपिणा । उद्धृताऽद्यापि तुष्टेन स्थापिता नौरिवाम्भसि ।। ५०.

हे व्रत पूर्ण झाल्यावर, हरिने वराहाच्या रूपात प्रसन्न होऊन, पृथ्वीला वर काढलं आणि तिला पाण्यावर तरंगणाऱ्या नौकेसारखी स्थिर केलं.

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं श्रृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ।। ५०.

हे धरणीव्रत मी तुला सांगितलं, हे मुनिवर. जो कोणी भक्तीने ऐकेल किंवा उत्तम पुरुष जो हे व्रत करेल, तो सर्व पापांपासून मुक्त होईल आणि विष्णूच्या सायुज्यात पोहोचेल.

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ।। ५१.

श्रीवराह म्हणाले: दुर्वासांच्या मुखातून हे श्रेष्ठ धरणीव्रत ऐकून, सत्यतपस लगेच हिमालयाच्या उत्तम बाजूला गेला.

पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत् तस्य चरितं संभविष्यति ।। ५१.

जिथे पुष्पभद्रा नदी वाहते, तिथे रंगीबेरंगी दगड आहेत, आणि जिथे शुभ वडाचं झाड आहे, तिथेच त्याचा आश्रम उजळून निघाला; आणि तिथेच त्याचं एक मोठं कार्य घडणार आहे.

धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्त्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपसस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ।। ५१.

धरणी म्हणाली: प्रभो, या सनातन व्रताचं आणि तपाचं मी हजारो कल्पांपासून पालन केलं, पण ते मी विसरले होते.

इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विशोका परमेश्वर ।। ५१.

आता तुझ्या कृपेने मला माझ्या पूर्वजन्मांची आठवण झाली आहे; मी जणू जतीस्मर झाले आहे आणि, परमेश्वरा, आता मी दुःखमुक्त आहे.

यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ।। ५१.

परमदेवा, तुझ्या मनात अजून काही जाणून घेण्याची इच्छा असेल, तर मला सांग, भद्राश्वाच्या निवासस्थानी अगस्ती पुन्हा परत आल्यावर त्याने आणि त्या राजाने काय केलं?

श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतमृषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन्मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ।। ५१.

श्रीवराह म्हणाले: ऋषी परत आल्याचं पाहून, पांढऱ्या ध्वजाचा भद्राश्व त्यांना उत्तम आसनावर बसलेलं पाहून, विशेष पूजा केली आणि मग सर्व जगाचा आधार असलेल्या त्यांना मोक्षधर्माविषयी प्रश्न विचारला.

भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्त्तामूर्त्तोपपत्तिषु ।। ५१.

भद्राश्व म्हणाला: भगवन्, कोणत्या कर्माने जन्ममरणाचा फेर संपतो? आणि काय केल्याने, देहात किंवा देहरहित अवस्थेत, दुःख वाटत नाही?

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ।। ५१.

अगस्ती म्हणाले: राजन, तू मन एकाग्र करून ऐक, ही दिव्य कथा दूर आणि जवळ अशा दोन्ही ठिकाणी घडते, आणि दृश्य-अदृश्य भेदातून निर्माण झाली आहे.

नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ।। ५१.

तेव्हा तिथे ना दिवस होता, ना रात्र, ना दिशा, ना उपदिशा, ना आकाश, ना देव, ना दिवस, ना सूर्य; त्या काळात पशुपाल नावाचा राजा अनेक पशू राखत होता.

तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ।। ५१.

एकदा तो राजा पशू राखताना, पूर्वेकडील समुद्र पाहायची इच्छा झाली म्हणून तो तिकडे झपाट्याने गेला; त्या अथांग समुद्राच्या काठी, जिथे साप राहतात, असं एक जंगल होतं.

अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोद्र्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ।। ५१.

तिथे आठ इच्छापूर्ती करणारी झाडं होती आणि एक नदी वाहत होती; वर पक्षी उडत होते, आणि आणखीही काही होते; तिथे पाच प्रमुख पुरुष होते, आणि ते तेजस्वी एक स्त्री उचलून नेत होते.