वराहपुराणम्

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुंगवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ।। ५०.

दुर्वास म्हणाले: पुष्कर हे तीर्थ गाठून, कार्तिक महिन्यात श्रेष्ठ ऋषी अगस्ती लवकरच भद्राश्वाच्या घरी परत आले.

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संशितव्रतम् ।। ५०.

तो ऋषी आल्यावर परमधार्मिक राजा त्यांचे अर्घ्य, पाद्य वगैरेने स्वागत करून, आसन देऊन, आनंदाने त्या कठोर व्रतस्थ ऋषीला म्हणाला.

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ।। ५०.

राजा म्हणाला: भगवन्, आपण पूर्वी आश्वयुज महिन्यातील द्वादशीचे व्रत सांगितले होते, ते मी केले. आता कार्तिक महिन्यात कोणते पुण्य मिळते ते मला सांगा.

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ।। ५०.

अगस्ती म्हणाले: राजन, महाबाहो, कार्तिक महिन्यातील द्वादशी कशी पाळावी आणि त्याने काय फळ मिळते, ते ऐक.

प्राग्विधानेन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवार्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ।। ५०.

पूर्वीप्रमाणे संकल्प करून, योग्य रीतीने स्नान करावे आणि निष्कलंक नारायणाचे सर्वत्र व्यापणाऱ्या देवाप्रमाणे पूजन करावे.

नमः सहस्त्रशिरसे शिरः संपूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ।। ५०.

सहस्त्रशिर असलेल्या हराला नमस्कार करून त्याचे शिर पूजावे; पुरुष म्हणून भुजांना, विश्वरूपाला गळ्याला, ज्ञानास्त्रधारी म्हणून अस्त्रांना, आणि श्रीवत्स असलेल्या छातीला पूजावे.

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्त्तये । कटिं सहस्त्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ।। ५०.

जगाचा संहार करणाऱ्याला पोट, दिव्य मूर्तीला कंबरेला, आणि सहस्त्रपाद असलेल्या देवाच्या पायांची पूजा करावी.

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ।। ५०.

देवांचा स्वामी विष्णू यांची योग्य रीतीने पूजा करून, बुद्धिमान माणसाने 'दामोदरास नमस्कार' असे म्हणत, हरिच्या संपूर्ण देहाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

एवं संपूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद् रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ।। ५०.

अशा प्रकारे विधीपूर्वक पूजा करून, त्या समोर रत्नांनी भरलेले आणि शुभ्र चंदन लावलेले चार कलश ठेवावेत.

स्त्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ।। ५०.

त्या कलशांच्या गळ्यात फुलांच्या माळा घालाव्यात, शुभ्र वस्त्रांनी त्यांना झाकावं आणि तांब्याच्या पात्रात तीळ आणि सोने भरून ठेवावं.

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानेन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ।। ५०.

हे चार कलश म्हणजे चार सागर आहेत, हे राजन. त्यांच्या मध्ये, ठरलेल्या पद्धतीने, पिवळ्या वस्त्रातील, योगनिद्रेत असलेल्या, योगीश्वरी हरिची सोन्याची मूर्ती ठेवावी.

तमप्येवं तु संपूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ।। ५०.

त्या हरिची अशी पूजा करून, तिथे जागरण करावं आणि वैष्णव यज्ञ करून, योगीश्वरी हरिची भक्तीभावाने पूजा करावी.

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मर्णाय च दापयेत् ।। ५०.

अनेक राजांनी केलेल्या सोळा आरांच्या या विधीचे सकाळी पूर्णत्व करून, तो विधी ब्राह्मणाला द्यावा.

चत्वारः सागरा देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु संपूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ।। ५०.

चार सागर चार वेगवेगळ्या व्यक्तींना द्यावेत आणि योगीश्वरी हरिची पूर्ण मूर्ती भक्तीभावाने आणि शुद्धतेने द्यावी.

वेदाढ्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्त्रगुणितं भवेत् ।। ५०.

जर वेदपारंगताला समान प्रमाणात दिलं तर त्याचं पुण्य दुप्पट होतं; आणि पञ्चरात्राचे आचार्य असतील तर ते सहस्त्रपटीने वाढतं.

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ।। ५०.

जो हा सर्व गुप्त विधी मंत्रांसह दुसऱ्याला शिकवतो, त्याच्या दानाचं पुण्य कोट्यवधी पट वाढतं.

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ।। ५०.

गुरु समोर असताना, जो अज्ञानी दुसऱ्याला शरण जातो आणि त्याची पूजा करतो, त्याला वाईट स्थिती मिळते आणि त्याचं दान निष्फळ होतं. म्हणून, प्रथम गुरुंना पूर्ण भक्तीने द्यावं आणि नंतर इतरांना.

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ।। ५०.

गुरु हा विद्वान असो वा अज्ञान, तोच जनार्दन आहे; तो योग्य मार्गावर असो वा नसो, गुरुच अंतिम ध्येय आहे.

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ।। ५०.

जो गुरु स्वीकारून नंतर मोहामुळे त्याच्याकडून दूर जातो, तो अधम मनुष्य कोट्यवधी जन्म नरकात यातना भोगतो.

एवं दत्त्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ।। ५०.

अशा प्रकारे विधीने दान करून, द्वादशीला विष्णूची पूजा करावी आणि शक्य तितक्या ब्राह्मणांना यथाशक्ती भोजन व दक्षिणा द्यावी.

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

पूर्वी प्रजापतीने हे धरिणी व्रत करून प्रजापतीपद, मोक्ष आणि शाश्वत ब्रह्म प्राप्त केलं.

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मान्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, यवनाश्व या राजर्षीनेही या विधीने पूर्वी आपल्या पुत्र म्हणून मांधाता आणि शाश्वत परब्रह्म प्राप्त केलं.

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। ५०.

हैहयांचा राजा कृतवीर्य यानेही या विधीने आपला पुत्र कार्तवीर्य आणि शाश्वत परब्रह्म मिळवलं.

शकुन्तलाऽप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, शाकुंतलानेही कठोर तप करून, शाकुंतल नावाचा, दुष्यंताचा पुत्र, असा चक्रवर्ती पुत्र मिळवला.

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्त्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ।। ५०.

अशाच प्रकारे, वेदात सांगितलेले प्राचीन राजे आणि चक्रवर्ती राजांनी या विधीने सर्वोच्च चक्रवर्तीपद प्राप्त केलं.

धरण्या अपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ।। ५०.

धरणी पूर्वी पाताळात बुडाली होती, म्हणून हे व्रत केलं गेलं; त्यामुळे याला 'धरणीव्रत' असं श्रेष्ठ नाव पडलं आहे.

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोडरूपिणा । उद्धृताऽद्यापि तुष्टेन स्थापिता नौरिवाम्भसि ।। ५०.

हे व्रत पूर्ण झाल्यावर, हरिने वराहाच्या रूपात प्रसन्न होऊन, पृथ्वीला वर काढलं आणि तिला पाण्यावर तरंगणाऱ्या नौकेसारखी स्थिर केलं.

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं श्रृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ।। ५०.

हे धरणीव्रत मी तुला सांगितलं, हे मुनिवर. जो कोणी भक्तीने ऐकेल किंवा उत्तम पुरुष जो हे व्रत करेल, तो सर्व पापांपासून मुक्त होईल आणि विष्णूच्या सायुज्यात पोहोचेल.

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ।। ५१.

श्रीवराह म्हणाले: दुर्वासांच्या मुखातून हे श्रेष्ठ धरणीव्रत ऐकून, सत्यतपस लगेच हिमालयाच्या उत्तम बाजूला गेला.