वराहपुराणम्

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ।। ४९.

ती स्त्री धन्य आहे आणि तो शूद्र तर आणखी जास्त धन्य मानला जातो, जो आपल्या पतीची भक्तीने सेवा करतो आणि पती समोर नसतानाही हरीचा विचार करतो.

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ।। ४९.

ती स्त्री धन्य आहे आणि तो शूद्रही, जो द्विजांची सेवा करायला आनंद मानतो; त्यांच्या परवानगीने, स्त्री किंवा शूद्राने हरीची भक्ती केली तर ती खरोखरच प्रशंसनीय आहे.

आसुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ।। ४९.

असुर वृत्ती अंगीकारूनही प्रह्लादाने पुरुषोत्तमाशिवाय दुसरा कोणी मानला नाही; म्हणून त्याला साधू म्हणतात.

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ।। ४९.

प्रजापतींच्या कुळात जन्म घेऊन ध्रुव लहानपणीच वनात गेला, विष्णूची उपासना केली आणि ते उत्तम स्थान मिळवले; म्हणून, राजसत्तम, मी त्याला साधू म्हटलं.

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजाऽसौ पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ।। ४९.

महात्मा अगस्ती यांच्या या शब्दांनी ऐकून, तो अल्पशिक्षित राजा त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारू लागला.

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ।। ४९.

महाभाग अगस्ती कार्तिक महिन्यात पुष्कराला जात होते; अगस्ती निघून गेल्यावर ते भद्राश्वाच्या निवासाकडे पुढे गेले.

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ।। ४९.

राजाने त्याच द्वादशीबद्दल विचारले असता, श्रेष्ठ ऋषी दुर्वास म्हणाले: 'हे तपस्वी, मी तुला एवढंच सांगितलं आहे.'

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ।। ४९.

अगस्तीने पुन्हा त्या श्रेष्ठ राजाला सांगितले: 'मी पुष्कराला जातोय; पुन्हा तुझ्या घरी येईन.' असं म्हणून तो ऋषी लगेच निघून गेला आणि क्षणात अदृश्य झाला.

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् ।. उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ।। ४९.

राजाने त्या सांगितल्याप्रमाणे पद्मनाभाच्या द्वादशीचे व्रत पाळले आणि या जन्मातच आपली सर्वश्रेष्ठ इच्छा पूर्ण केली.

सपत्नीको नृपवरो द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजाऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथाऽऽप्तवान् ।। ४९.

तो उत्तम राजा, आपल्या राणीबरोबर द्वादशीचे व्रत पाळून, या जन्मातच मुलं आणि नातवंडं मिळवू शकला.

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुंगवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ।। ५०.

दुर्वास म्हणाले: पुष्कर हे तीर्थ गाठून, कार्तिक महिन्यात श्रेष्ठ ऋषी अगस्ती लवकरच भद्राश्वाच्या घरी परत आले.

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संशितव्रतम् ।। ५०.

तो ऋषी आल्यावर परमधार्मिक राजा त्यांचे अर्घ्य, पाद्य वगैरेने स्वागत करून, आसन देऊन, आनंदाने त्या कठोर व्रतस्थ ऋषीला म्हणाला.

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ।। ५०.

राजा म्हणाला: भगवन्, आपण पूर्वी आश्वयुज महिन्यातील द्वादशीचे व्रत सांगितले होते, ते मी केले. आता कार्तिक महिन्यात कोणते पुण्य मिळते ते मला सांगा.

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ।। ५०.

अगस्ती म्हणाले: राजन, महाबाहो, कार्तिक महिन्यातील द्वादशी कशी पाळावी आणि त्याने काय फळ मिळते, ते ऐक.

प्राग्विधानेन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवार्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ।। ५०.

पूर्वीप्रमाणे संकल्प करून, योग्य रीतीने स्नान करावे आणि निष्कलंक नारायणाचे सर्वत्र व्यापणाऱ्या देवाप्रमाणे पूजन करावे.

नमः सहस्त्रशिरसे शिरः संपूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ।। ५०.

सहस्त्रशिर असलेल्या हराला नमस्कार करून त्याचे शिर पूजावे; पुरुष म्हणून भुजांना, विश्वरूपाला गळ्याला, ज्ञानास्त्रधारी म्हणून अस्त्रांना, आणि श्रीवत्स असलेल्या छातीला पूजावे.

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्त्तये । कटिं सहस्त्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ।। ५०.

जगाचा संहार करणाऱ्याला पोट, दिव्य मूर्तीला कंबरेला, आणि सहस्त्रपाद असलेल्या देवाच्या पायांची पूजा करावी.

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ।। ५०.

देवांचा स्वामी विष्णू यांची योग्य रीतीने पूजा करून, बुद्धिमान माणसाने 'दामोदरास नमस्कार' असे म्हणत, हरिच्या संपूर्ण देहाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

एवं संपूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद् रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ।। ५०.

अशा प्रकारे विधीपूर्वक पूजा करून, त्या समोर रत्नांनी भरलेले आणि शुभ्र चंदन लावलेले चार कलश ठेवावेत.

स्त्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ।। ५०.

त्या कलशांच्या गळ्यात फुलांच्या माळा घालाव्यात, शुभ्र वस्त्रांनी त्यांना झाकावं आणि तांब्याच्या पात्रात तीळ आणि सोने भरून ठेवावं.

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानेन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ।। ५०.

हे चार कलश म्हणजे चार सागर आहेत, हे राजन. त्यांच्या मध्ये, ठरलेल्या पद्धतीने, पिवळ्या वस्त्रातील, योगनिद्रेत असलेल्या, योगीश्वरी हरिची सोन्याची मूर्ती ठेवावी.

तमप्येवं तु संपूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ।। ५०.

त्या हरिची अशी पूजा करून, तिथे जागरण करावं आणि वैष्णव यज्ञ करून, योगीश्वरी हरिची भक्तीभावाने पूजा करावी.

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मर्णाय च दापयेत् ।। ५०.

अनेक राजांनी केलेल्या सोळा आरांच्या या विधीचे सकाळी पूर्णत्व करून, तो विधी ब्राह्मणाला द्यावा.

चत्वारः सागरा देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु संपूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ।। ५०.

चार सागर चार वेगवेगळ्या व्यक्तींना द्यावेत आणि योगीश्वरी हरिची पूर्ण मूर्ती भक्तीभावाने आणि शुद्धतेने द्यावी.

वेदाढ्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्त्रगुणितं भवेत् ।। ५०.

जर वेदपारंगताला समान प्रमाणात दिलं तर त्याचं पुण्य दुप्पट होतं; आणि पञ्चरात्राचे आचार्य असतील तर ते सहस्त्रपटीने वाढतं.

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ।। ५०.

जो हा सर्व गुप्त विधी मंत्रांसह दुसऱ्याला शिकवतो, त्याच्या दानाचं पुण्य कोट्यवधी पट वाढतं.

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ।। ५०.

गुरु समोर असताना, जो अज्ञानी दुसऱ्याला शरण जातो आणि त्याची पूजा करतो, त्याला वाईट स्थिती मिळते आणि त्याचं दान निष्फळ होतं. म्हणून, प्रथम गुरुंना पूर्ण भक्तीने द्यावं आणि नंतर इतरांना.

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ।। ५०.

गुरु हा विद्वान असो वा अज्ञान, तोच जनार्दन आहे; तो योग्य मार्गावर असो वा नसो, गुरुच अंतिम ध्येय आहे.

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ।। ५०.

जो गुरु स्वीकारून नंतर मोहामुळे त्याच्याकडून दूर जातो, तो अधम मनुष्य कोट्यवधी जन्म नरकात यातना भोगतो.